جنون خرید یا اعتیاد به خرید یک اختلال رفتاری شناختهشده است که در آن فرد کنترلی بر میل به خرید ندارد. برخلاف تصور رایج، این رفتار ضعف اراده نیست؛ بلکه همان مکانیسم مغزی اعتیاد به مواد را درگیر میکند و بدون درمان، به بدهی، از هم پاشیدن روابط و بحران مالی منجر میشود.
درمان جنون خرید ممکن است و معمولاً شامل شناخت محرکهای روانی، رفتاردرمانی شناختی، و در مواردی دارو است. اما پیش از درمان، باید بدانیم این اعتیاد چگونه شکل میگیرد، چه نشانههایی دارد، و چرا سرزنش و منطق هیچوقت کمک نمیکنند.
آیا شما به خرید اعتیاد دارید؟
از کجا بفهمیم خرید از یک تفریح خوشایند به عادتی مخرب تبدیل شده؟ دکتر دیوید فریزر، رئیس خدمات سمزدایی سرپایی در واحد اعتیاد مرکز بهداشت دانشگاه مکگیل کانادا، پاسخ را در یک جمله خلاصه میکند: «به جای آنکه شما خرید را کنترل کنید، خرید شما را کنترل میکند.»
لباس، کفش، گوشی موبایل، هر کالایی که ولو به طور موقت حس خوبی به ما بدهد، میتواند وسوسهانگیز باشد. خرید برای بسیاری از مردم تجربهای لذتبخش است و این کاملاً طبیعی است. اما میان لذت از خرید تفریحی و اعتیاد به خرید، یک مرز وجود دارد که باید آن را شناخت.
اعتیاد به خرید چیست؟
وسوسهای شدید و غیرعادی به خرید کالا، که اونیومِنیا oniomania یا اختلال وسواس خرید، همان جنون خرید نام دارد، که یک جور رفتار بیاختیار، وسواسگونه و اجباری- غریزی، بیفکر و هیجانی است. متخصصان سلامت روانی آن را در دسته اختلالهای کنترل تکانه مثل قمار بیاختیار قرار میدهند. مطالعات نشان میدهد که اعتیاد به خرید میتواند با شرایط و احساسات دیگری از جمله خشم یا عدم کنترل بر خود، افسردگی یا تنهایی و اختلال دوقطبی هم مرتبط باشد. به کرات پیش میآید که افراد بر اثر احساسات ناخوشایند در خودشان برای تعدیل روحیه به خرید روی میآورند و البته این درمان کاملاً مقطعی است و اگر مکرراً انجام شود، برای رفع عطش به همان حس خوب از دست رفته، این پتانسیل را دارد که به اعتیاد تبدیل شود، همچون سایر اعتیادها از جمله اعتیاد به مواد و الکل.
اما محرک اعتیاد به خرید چیست؟ به گفته بیشتر معتادان به خرید، این افراد خرید میکنند تا کمی احساس کنند بر زندگی سوار هستند، احساسی که در سایر جنبههای زندگی در خودشان پیدا نمیکنند. بنابراین خرید میکنند تا در یک قلمرو احساس کنند سوار بر زندگی هستند. افسردگی و اختلال در عزت نفس هم میتواند منجر به اعتیاد به خرید شود و همچنین احساس تنهایی، اضطراب و خشم میتواند افراط غیرارادی در خرید را به همراه داشته باشد.
اینطور که به نظر میرسد خرید میتواند مثل یک ضدافسردگی رفتاری عمل کند، معتاد خرید را نشئه کند و همچون معتادان به دراگ و الکل، در دره سقوط همراه با عذاب وجدان، نومیدی و اضطراب بیشتر بیندازد.
مطالب مرتبط در مجله اعتیاد
با دلایل روانی اعتیاد آشنا شوید
چگونه عادت خرید به اعتیاد تبدیل میشود؟
شواهد نشان میدهد که جامعه اعتیاد به خرید را زیاد جدی نمیگیرد. بیشتر آن را رفتاری غیرمسئولانه و ناشی از فقدان اراده میداند. در گذشته، بعضی پژوهشگران با اینکه خرید یا هر رفتار دیگری زیرمجموعه اعتیاد قرار بگیرد، مخالف بودند
اما بر اساس چندین مطالعه، بسیاری از متخصصان سلامت روانی حالا توافق نظر دارند که خرید و پول خرج کردن، درست مثل قمار و استفاده از اینترنت و کامپیوتر میتواند اعتیادزا باشد.
خرید این قابلیت را دارد که واکنشگرهای در مغز را تحریک کند، به طور ویژه گیرندههای هورمونهای شادیآور دوپامین و اندورفین. وقتی یک معتاد به خرید، خرید نمیکند، علائم ترک مثل همانها که سوءمصرفکنندگان مواد تجربه میکنند، در او مشاهده میشود. همچنین، چون ثابت شده است که هم دارو و هم رواندرمانی میتواند برای کنترل رفتارهای غیرارادی و سایر اختلالات کنترل تکانه مفید واقع شود، میتوان واژه «اعتیاد» را برای خرید افراطی به کار برد.
اعتیاد به خرید از نظر روانشناسان
به گفته روث انگس از دانشگاه ایندیانا، اعتیاد به خرید در بعضی افراد به این دلیل شکل میگیرد که آنها به احساس مغز در حین خرید معتاد میشوند. مغز این افراد وقتی خرید میکنند، اندورفین و دوپامین ترشح میکند و به مرور زمان، این احساسات همانگونه که پیش از این اشاره شد، اعتیادزا میشوند. انگس، استاد دانشگاه در علوم سلامت کاربردی، ادعا میکند که ده تا پانزده درصد جمعیت منطقه امریکا و کانادا شاید مستعد این احساسات باشند.
اونیومنیا (خرید افراطی یا به تعریف رایجش، اعتیاد به خرید) احتمالاً پذیرفتهشدهترین شکل اعتیاد در جامعه است. به این نکته فکر کنید: دور تا دور ما را آژانسهای تبلیغاتی گرفتهاند که به طور مداوم و با قدرت هرچه تمامتر بهمان میگویند که خرید حال ما را خوب میکند.
اعتیاد خرید یک اعتیاد رفتاری است که با خرید افراطی یا غیرارادی برای ایجاد حال خوب و اجتناب از احساسات منفی مثل اضطراب و افسردگی همراه است. همچون سایر اعتیادهای رفتاری، اعتیاد به خرید میتواند فکر و ذکر افراد را به خود مشغول کند و منجر به بروز مشکلاتی در سایر جنبههای زندگی شود.
نشانههای اعتیاد به خرید
کسی که اعتیاد به خرید دارد، شاید بتواند مشکلش را ماهرانه پنهان کند و اغلب تنها کسانی از این مشکل خبر دارند، که به او نزدیکاند. افرادی که به اختلال خرید وسواسی/ غیرارادی/ افراطی مبتلا هستند، شاید خریدهایشان را پنهان کنند یا طوری رفتار کنند که انگار یکعالم پول برای خرج کردن دارند.
بسیاری از مغازهروهای غیرارادی تصویری از ثروت و موفقیت را با خود حمل میکنند، در حالی که در واقعیت کلی بدهی دارند. اگر نمیتوانند جلو خرید را بگیرند یا بر اثر خرید افراطی کلی بدهی دارند، احتمالاً به اعتیاد مبتلا هستند.
به طور کلی، فردی که اعتیاد به خرید دارد:
روزانه یا در هفته به طور وسواسگونه خرید میکند.
برای جلوگیری از استرس خرید میکند.
بعد از خرید کردن احساس خوشحالی و هیجان شدید میکند.
چیزهای غیرضروری یا کالاهایی را میخرد که استفاده نمیکند.
از خریدهایش احساس پشیمانی میکند، اما همچنان به خرید ادامه میدهد.
مدیریت مالی درستی ندارد.
نمیتواند جلو خرید غیرارادی را بگیرد.
درمان اعتیاد به خرید؛ چگونه اونیومِنیا را شکست دهیم؟
اعتیاد به خرید یا «اونیومانیا» بیش از آنکه یک مشکل مالی یا منطقی باشد، ریشه در لایههای عاطفی و روانی فرد دارد. برخلاف تصور رایج، این پدیده یک بیماری ذهنی صرف نیست، بلکه بیشتر به نیازهای برآوردهنشده احساسی مرتبط است. بسیاری از اطرافیان یا حتی برخی متخصصان با رویکردهایی مانند سرزنش یا ارائه استدلالهای منطقی تلاش میکنند این رفتار را اصلاح کنند، اما این روشها نهتنها مؤثر نیستند، بلکه میتوانند وضعیت را بدتر کنند. فردی که دچار این نوع اعتیاد است، اغلب از رفتار خود آگاه است و میداند که پیامدهای مالی یا اجتماعی آن میتواند آسیبزا باشد، اما همچنان به خرید ادامه میدهد، زیرا این رفتار برای او کارکردی عاطفی دارد.
درک محرکهای خرید، نخستین گام در مسیر درمان است. افراد باید شناسایی کنند که چه احساساتی مانند تنهایی، اضطراب، خشم یا بیحوصلگی باعث تحریک میل به خرید در آنها میشود. نوشتن این تجربهها در قالب یادداشت یا ثبت روزانه میتواند به افزایش خودآگاهی کمک کند. در واقع، خرید افراطی معمولاً تلاشی برای پر کردن یک خلأ روانی است؛ نیازی که بهصورت مستقیم برآورده نشده و فرد از طریق خرید بهطور موقت آن را تسکین میدهد. این رفتار از دید فرد منطقی به نظر میرسد، زیرا در کوتاهمدت احساس بهتری ایجاد میکند، اما در بلندمدت به مشکلات بیشتری منجر میشود.
برای کاهش این رفتار، لازم است جایگزینهای سالمتری برای تأمین این نیازهای روانی پیدا شود. این جایگزینها میتوانند شامل فعالیتهایی مانند ارتباط با دیگران، ورزش، مطالعه یا یادگیری مهارتهای جدید باشند. نکته مهم این است که جایگزین انتخابشده باید بتواند همان نیاز عاطفی را به شکلی مثبت یا دستکم بیضرر پاسخ دهد. همچنین، فرد باید ارزشهای مهم زندگی خود را شناسایی کند و ارتباط میان خرید افراطی و تهدید این ارزشها را درک کند؛ مثلاً تأثیر آن بر روابط خانوادگی، امنیت مالی یا جایگاه اجتماعی.
تغییر محیط نیز نقش مهمی در کنترل این رفتار دارد. حذف یا محدود کردن مواجهه با محرکهای بیرونی مانند مراکز خرید، تبلیغات یا وبسایتهای فروش میتواند به کاهش وسوسه کمک کند. تعیین «مناطق ممنوعه» و پایبندی به قوانین مشخص در این زمینه، از تصمیمگیریهای لحظهای و توجیه رفتار جلوگیری میکند. در دنیای امروز، خرید آنلاین این چالش را پیچیدهتر کرده است. با گسترش استفاده از اینترنت و بهویژه پس از همهگیری کووید-19، خرید اینترنتی به رفتاری رایج تبدیل شده، اما برای برخی افراد به شکل اعتیادآور درآمده است.
پژوهشها نشان میدهد درصد قابل توجهی از افراد، بهویژه جوانان، در کنترل هزینههای خود دچار مشکل هستند و خرید آنلاین این روند را تسهیل کرده است. سهولت دسترسی، سرعت خرید و نبود محدودیتهای فیزیکی باعث میشود کنترل رفتار دشوارتر شود. در چنین شرایطی، حذف کامل ابزارهایی مانند لپتاپ یا گوشی ممکن نیست، بنابراین باید مهارت استفاده آگاهانه از آنها را آموخت.
یکی از رویکردهای مؤثر، مواجهه آگاهانه با وسوسه است؛ یعنی فرد بهجای اجتناب کامل، با حضور ذهن به محرک نگاه کند، احساسات خود را مشاهده کند و بدون اقدام به خرید، این موج هیجانی را پشت سر بگذارد. در کنار این روش، استفاده از حمایت اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارد. کمک گرفتن از خانواده، دوستان یا گروههای حمایتی میتواند روند بهبودی را تسهیل کند.
در نهایت، درمان اعتیاد به خرید مستلزم شناخت عمیقتر از خود، پذیرش نیازهای عاطفی و یافتن راههای سالم برای پاسخ به آنهاست. این مسیر ممکن است دشوار باشد، اما با آگاهی، تمرین و حمایت، امکانپذیر است.
درمان اعتیاد به خرید چیست؟
بسته به شدت اعتیاد به خرید، باید دست خریدار غیرارادی را از منابع مالی کوتاه نگه داشت. شاید باید فرد دیگری مسئول امور مالی این افراد باشد. در موارد نادر، فردی که مبتلا به اعتیاد به خرید است، شاید نیاز باشد برای ترک در کلینیک تخصصی بستری شود.
بیشتر اوقات، اعتیاد به خرید میتواند با رفتار درمانی و مشاوره فردی درمان شود. فرد مبتلا به اعتیاد خرید باید کنترل تکانه در خود ایجاد کند و همچنین یاد بگیرد محرکههای خرید را بشناسد.
در بسیاری موارد، اعتیاد به خرید شاید ریشه در مشکلات عاطفی عمیقتر یا شرایط روحی فرد داشته باشد. اگر منشاء آن افسردگی یا دیگر مشکلات سلامت روانی باشد، شاید دارو کمک کند. یک متخصص سلامت روان میتواند تشخیص دهد که آیا دارو نیاز است یا نه.
هدف از درمان، ایجاد اختلال در این چرخه تغییرناپذیر، مواجهه با مشکل و ایجاد فکر، احساس و رفتارهای تازه و سالم است. از سویی، ایجاد شبکهای حامی متشکل از دوستان و خانواده و سایرین هم میتواند به شخصی که مبتلا به اعتیاد خرید است، کمک کند بر مشکلاتش غلبه کند و زندگی سالم و مطلوبی را در پیش بگیرد.
خانوادهدرمانی
از آنجا که اعتیاد تنها به یک نفر آسیب نمیرساند، بلکه اعضای خانواده و حلقه اطرافیان را هم تحتالشعاع قرار میدهد، شاید بهتر باشد خانوادهدرمانی را در پیش بگیرید تا با اعتیاد به خرید خودتان یا فرد دیگری که میدانید درگیرش است، مبارزه کنید.
این با خودش پاسخگویی و مسئولیتپذیری در قبال اعمال را همراه دارد. به عنوان مثال، شما شاید تشویق شوید رسیدها یا تراکنشهای بانکی خود را با همسر یا عزیزی در میان بگذارید که هم صداقت به وجود بیاورید و هم هزینههای غیرضروری را محدود کنید.
درمان ابتلای همزمان به چند اختلال
مثل بسیاری از اعتیادها، اعتیاد به خرید هم میتواند با چند اختلال (دو یا چند بیماری یا شرایط مزمن دیگر) همراه باشد. خریداران افراطی شاید از افسردگی و اضطراب یا سایر اختلالات روانی نیز رنج ببرند و از خرید افراطی غیرارادی به عنوان ابرازی برای داشتن احساس خوب نسبت به خودشان استفاده کنند. رسیدگی به این اختلالهای همزمان هم میتواند منجر به مقابله با اعتیاد به خرید شود.
سخن پایانی
اگر اعتیاد به خرید درمان نشود، افراد درگیر با این نوع اعتیاد، بیشتر و بیشتر به سمت بدهکاری میروند. آنها به تدریج دوستان و اعتماد عزیزان را از دست میدهند. افرد اگر قادر به مدیریت پول خود نباشند، حتی میتوانند خانه و اموال خود را از دست بدهند. ممکن است شخصی که اعتیاد به خرید دارد برای خرید بیشتر، به سرقت روی بیاورد و منجر به دستگیری و زندان شود. بنابراین مانند تمام اعتیادها باید با متخصصین و کارشناسان مشورت کرد و با استفاده از یک روش علمی در جهت بهبود الگوی زندگی کمک گرفته شود.
کلاسهای مدیریت مالی یا برنامههای بهبودی دوازدهقدمی مثل معتادان خرید گمنام یا بدهکاران گمنام میتواند مفید واقع شود. این گروهها در جریان فرایند بهبودی منبع مثبت حامی خواهند بود. بسیاری از افرادی که مبتلا به اعتیاد خرید هستند، سالها بعد از آغاز بهبودی از این منابع بهره میبرند.
ترجمه مجله اعتیاد: آزاده اتحاد
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.