این مقاله توسط امیر حبیبی، کارشناس مشاوره و مددکاری در حوزه آسیبهای اجتماعی (سوئد) بازبینی و تایید شده است.
نشئهگی چیست؟ نشئهگی حالتی است که پس از مصرف مواد مخدر یا الکل به فرد دست میدهد و معمولاً با احساس لذت، سرخوشی و آرامش همراه است. اما سوال اصلی این است که در مغز واقعا چه اتفاقی میافتد که این لذت گذرا به این سرعت جایش را به خماری میدهد؟
نعشه یا نشئه؟
در گفتار روزمره اغلب میگویند نعشه کردیم، اما این واژه از نظر ریشهای نادرست است و از نعش به معنای جسد گرفته شده؛ صورت درست همان نشئه یا نشئهگی است. با این حال هر کدام از این دو واژه استفاده شود، پدیدهای که توصیف میکند یکسان است: تغییر خلقوخو، رفتار و تواناییهای فرد در پی مصرف الکل یا مواد. این تغییر میتواند از حالتی نسبتاً خفیف مثل گفتار نامفهوم یا اختلال در راه رفتن شروع شود تا در مصرف بیش از حد به مسمومیتی برسد که با دستگاه تنفسسنج یا آزمایش خون قابل تأیید است.
نکته مهمتر این است که اولین تجربه نعشهگی برای بسیاری، بهویژه نوجوانان، از سر کنجکاوی نیست بلکه راهی برای گریز از تنشهای خانوادگی یا اجتماعی است. وقتی این تنشها حلنشده باقی میمانند، همین تجربه اولیه بهتدریج به الگوی مصرف مکرر و در نهایت وابستگی تبدیل میشود.
نشئهگی در مغز؛ وقتی سیستم پاداش هک میشود
مواد مخدر و الکل با نفوذ به مدار پاداش مغز عمل میکنند، مداری که از ناحیه تگمنتال شکمی تا هسته اکومبنس کشیده شده است. مواد افیونی مانند هروئین و ترامادول به گیرندههای مو-اپیوئیدی متصل میشوند و باعث میشوند این ناحیه دوپامین بیشتری در هسته اکومبنس آزاد کند، درست همان مسیری که مغز برای پاداش دادن به رفتارهای حیاتی مثل غذا خوردن استفاده میکند، اما با شدتی چند برابر. به بیان سادهتر، مغز فکر میکند اتفاق بسیار مهمی رخ داده و باید آن را به خاطر بسپارد و تکرار کند.
نکتهای که کمتر در منابع فارسی به آن اشاره میشود این است که دوپامین به تنهایی مسئول لذت نیست. پژوهشهای مؤسسه ملی سوءمصرف مواد آمریکا نشان میدهد که دوپامین بیشتر نقش «خواستن» و تقویت رفتار را ایفا میکند، در حالی که حس واقعی لذت یا «دوست داشتن» را سامانههای اپیوئیدی درونزاد مغز رقم میزنند. همین تفکیک توضیح میدهد چرا فردی که سالها مصرف کرده ممکن است دیگر از ماده لذت زیادی نبرد، اما میل و خواستنش نسبت به آن همچنان شدید باقی بماند.
چرا نشئهگی به خماری تبدیل میشود
نظریه فرآیند متقابل
پاسخ علمی به این سوال را نظریه فرآیند متقابل ارائه میدهد. طبق این نظریه، مصرف ماده یک فرآیند لذتبخش و سریع (فرآیند الف) ایجاد میکند که همان نشئهگی است، اما بلافاصله پس از آن یک فرآیند کندتر و ضد پاداش (فرآیند ب) فعال میشود که با تأخیر ظاهر میشود و همان خماری است. به بیان سادهتر، خماری تا حد زیادی وامی است که مغز در ازای لذت کوتاهمدت نشئهگی از فرد میگیرد.
در این فاز، بخشی از مغز به نام آمیگدال گسترده فعال شده و هورمونهای استرس مانند CRF را ترشح میکند که مسئول اضطراب، بیقراری و ناخوشی هیجانی دوران خماریاند. با تکرار مصرف، این فرآیند ضد پاداش تشدید و فرآیند لذت ضعیفتر میشود، پدیدهای که به آن آلوستازی پاداش گفته میشود و توضیح میدهد چرا با گذشت زمان لذت نشئهگی کمتر و شدت خماری بیشتر میشود.
مشخصات و علائم نشئهگی
نشئهگی برای هر فرد و هر ماده متفاوت است، اما معمولا با احساس شادی، هیجان، آرامش و رفع استرس همراه است. برخی مواد مانند کوکائین حتی حس تمرکز و انرژی کاذب هم به فرد میدهند، در حالی که برخی دیگر باعث دور شدن از افکار منفی و کاهش حساسیت به درد میشوند. در موارد شدیدتر، تغییرات حسی، هذیان و رفتارهای پرخطر و دور از اخلاق نیز دیده میشود که نشانه نزدیک شدن به آستانه مسمومیت است.
کسانی که با اثرات جانبی مصرف مانند خوابآلودگی شدید مواجهاند میتوانند این مقاله را هم بخوانند:
خماری چیست و چه نشانههایی دارد؟
خماری زمانی رخ میدهد که بدن به ماده عادت کرده و با قطع یا کاهش ناگهانی مصرف، وارد حالت ناخوشایندی میشود. علائم آن شامل اضطراب، بیقراری، تعریق، تهوع، دردهای عضلانی و مفصلی، سردردهای شدید، افسردگی و در موارد سنگینتر تشنج است. برای مدیریت این علائم، خواندن این مقاله درباره دردهای عضلانی دوران ترک و بیقراری بعد از قطع مصرف میتواند کمککننده باشد.
فرق علمی نشئهگی و خماری
نشئهگی بلافاصله پس از مصرف ظاهر میشود و حاصل هجوم دوپامین و فعال شدن مدار پاداش است، در حالی که خماری با تأخیر و پس از افت این مواد شیمیایی و فعال شدن سیستم استرس مغز پدید میآید. نشئهگی حالتی گذرا و لذتبخش است، اما خماری میتواند از چند ساعت تا چند روز طول بکشد و علاوه بر رنج جسمی، حالتی از ملال عاطفی بهجا بگذارد که حتی پس از رفع علائم جسمی هم مدتی باقی میماند.
تحمل بدن و چرخه خطرناک تکرار مصرف
با مصرف مکرر، مغز برای مقابله با تحریک بیش از حد، تعداد گیرندههای خود را کاهش میدهد، پدیدهای که به آن تحمل (tolerance) گفته میشود. نتیجه این است که فرد برای رسیدن به همان حس نشئهگی اولیه به دوز بالاتری نیاز پیدا میکند، در حالی که شدت خماری در غیاب ماده افزایش مییابد. اینجاست که چرخه خطرناک اعتیاد شکل میگیرد، جایی که فرد دیگر برای لذت بردن مصرف نمیکند بلکه صرفا برای فرار از رنج خماری به مصرف ادامه میدهد، حتی اگر لذت نشئهگی برایش کمرنگ شده باشد.
جمعبندی؛ کی نشئهگی هشداردهنده است؟
نشئهگی و خماری دو روی یک سکه در مدار پاداش مغزند، نه دو پدیده بیارتباط. تجربه گاهبهگاه نشئهگی الزاما اعتیاد نیست، اما اگر فرد برای اجتناب از خماری به مصرف روی بیاورد یا دوز مصرفیاش پیوسته بالاتر برود، این نشانهای است که بدن وارد چرخه وابستگی شده است. شناخت این سازوکار علمی میتواند به فرد و خانوادهاش کمک کند تا زودتر تصمیم به کمکخواهی بگیرند.
برای آشنایی با مسیر درمان و پیشگیری از عود، این مقاله میتواند نقطه شروع خوبی باشد:
سوالات متداول
فرق اصلی نشئهگی و خماری چیست؟+
چرا در محاوره به نشئهگی نعشه هم میگویند؟+
آیا هر نشئهگی نشانه اعتیاد است؟+
خماری معمولاً چند روز طول میکشد؟+
REFERENCES
Koob, G.F., Le Moal, M. (2001). Drug Addiction, Dysregulation of Reward, and Allostasis. Neuropsychopharmacology. مشاهده از این لینک.
National Institute on Drug Abuse. Drugs, Brains, and Behavior: The Science of Addiction — Drugs and the Brain. مشاهده از این لینک.
Berridge, K.C., Robinson, T.E. (2016). Liking, Wanting, and the Incentive-Sensitization Theory of Addiction. University of Michigan. مشاهده از این لینک.
Indiana Department of Health. Signs and Symptoms of Drug Misuse. مشاهده از این لینک.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.