سلامت عقل چیست؟ بازگرداندن سلامت عقل در قدم دوم بهبودی

قدم دوم برنامه دوازده‌قدمی یکی از بحث‌برانگیزترین و در عین حال امیدبخش‌ترین قدم‌هاست؛ جایی که برای اولین‌بار با این جمله روبه‌رو می‌شویم: «به این باور رسیدیم که قدرتی فراتر از ما می‌تواند سلامت عقل را به ما برگرداند.»

برای بسیاری از ما، مخصوصاً وقتی تازه به جلسات الکلی‌های گمنام (AA) یا معتادان گمنام (NA) می‌آییم، این جمله عجیب به نظر می‌رسد. ما خودمان را «دیوانه» نمی‌دانستیم؛ شاید زندگی‌مان از هم پاشیده بود، اما همیشه جایی در ذهن‌مان فکر می‌کردیم هنوز «عاقل» هستیم. سال‌ها بعد، وقتی به رفتارها، تصمیم‌ها، دروغ‌ها و تکرارهای دردناک گذشته نگاه می‌کنیم، کم‌کم می‌فهمیم منظور از فقدان سلامت عقل در قدم دوم چیز دیگری است؛ چیزی بسیار انسانی‌تر و نزدیک‌تر از «تیمارستان و روپوش سفید دیوانگان».

این مقاله تلاشی است برای توضیح سلامت عقل از نگاه برنامه‌های دوازده‌قدمی، با استفاده از تجربه اتاق‌های AA و NA، کتاب بزرگ الکلی‌های گمنام، کتاب پاک‌زیستن NA و نگاهی کوتاه به یافته‌های علمی درباره مغز و اعتیاد.

قدم دوم و معنای سلامت عقل

قدم اول می‌گوید: «ما پذیرفتیم که در برابر الکل (یا مواد) ناتوان هستیم و زندگی‌مان غیرقابل‌اداره شده است.» این قدم ما را با حقیقتِ درمان‌ناپذیرِ «تک‌روی» روبه‌رو می‌کند؛ این‌که با تکیه بر فکر و اراده خودمان نتوانستیم اعتیاد را کنترل کنیم.

قدم دوم روی همین واقعیت بنا می‌شود و می‌گوید: «به این باور رسیدیم که قدرتی فراتر از ما می‌تواند سلامت عقل را به ما برگرداند.» یعنی:

• ما خودمان به تنهایی نمی‌توانیم عقلِ سالم خود را برگردانیم.
• اما این عقلانیت از دست‌رفته، نابود نشده؛ می‌تواند به ما «برگردانده» شود.
• این بازگشت، از طریق ارتباطی تازه با یک نیروی برتر اتفاق می‌افتد.

سلامت عقل در این‌جا به معنای «هوش بالا» یا «بااستعداد بودن» نیست؛ خیلی از ما در دوران اعتیاد هم باهوش و خلاق بودیم. در زبان ۱۲ قدم، سلامت عقل یعنی توانایی درست فکر کردن و انتخاب رفتاری که با واقعیت و ارزش‌های ما هماهنگ باشد.

دیوانگی در اعتیاد؛ وقتی می‌دانیم و باز هم تکرار می‌کنیم

بیشتر ما در دوران اعتیاد نوعی «حس دیوانگی» را تجربه کرده‌ایم؛ حسی که حتی قبل از مصرف هم شروع می‌شود. ولع یا «ویار» – همان میل شدید و گاهی غیرقابل‌تحمل به مصرف – معمولاً قبل از اولین لیوان الکل یا اولین پک به مواد بیدار می‌شود. در آن لحظه، ذهن و بدن وارد وضعیتی می‌شوند که انگار هیچ راه دیگری جز مصرف وجود ندارد؛ انگار یک نیروی درونی ما را به سمت همان انتخاب همیشگی هل می‌دهد.

بله، مصرف طولانی‌مدت مواد و الکل می‌تواند تعادل روانی را به هم بزند و فرد را از نظر ذهنی ناپایدار کند. اما دیوانگی واقعی، آن‌طور که AA و NA از آن حرف می‌زنند، جایی رخ می‌دهد که:

• ما تجربه کرده‌ایم که مصرف زندگی‌مان را خراب می‌کند،
• می‌دانیم که نتیجه‌اش درد، شرم، از دست دادن و تنهایی است،
• سوگند خورده‌ایم که «دیگر هرگز این کار را نمی‌کنم»،
• اما باز هم همان رفتار را تکرار می‌کنیم و انتظار نتیجه‌ای متفاوت داریم.

در این نقطه است که حساسیت بدن و وسواس ذهن کنترل را در دست می‌گیرند. بدن، ماده را طلب می‌کند؛ ذهن، هزار توجیه برای اولین مصرف می‌سازد؛ و چیزی که قربانی می‌شود، همان «سلامت عقل» است.

قدم دوم دقیقاً این‌جا به کار می‌آید: جایی که با خودمان صادق می‌شویم و می‌پذیریم که این نوع فکر کردن و رفتار کردن، همان فقدان سلامت عقل است؛ هرچند ممکن است از نظر روان‌پزشکی «بیمار روانی» محسوب نشویم.

سلامت عقل چیست؟ تفاوت نگاه عمومی و نگاه ۱۲قدمی

در نگاه عمومی، وقتی می‌گوییم «فلانی عقلش سالم است»، منظورمان معمولاً این است که شخص منطقی، متین، حسابگر و محتاط است. اما در برنامه دوازده‌قدم، سلامت عقل تعریف بسیار عملی‌تری دارد:

• توانایی دیدن واقعیت همان‌طور که هست، نه همان‌طور که دلمان می‌خواهد باشد.
• توانایی پذیرفتن این‌که یک رفتار تکراریِ آسیب‌زننده به خودمان و دیگران لطمه می‌زند
• توانایی توقف، فکر کردن و انتخاب واکنش بهتر، به‌جای عمل کردن از روی تکانه و وسوسه.
• هماهنگی نسبی بین باورها، ارزش‌ها و رفتارهای روزمره.

بدترین لحظات عدم سلامت عقل موقعی است که «درون ما با بیرون ما هم‌خوانی ندارد»؛ یعنی:

• مواقعی که کارهایی انجام می‌دهیم که بر خلاف باورهای‌مان است،
• یا به نحوی در حال زندگی با دروغ‌های خود هستیم،
• یا واقعیات زندگی خود را انکار می‌کنیم.

در چنین شرایطی، نه تنها عقل‌مان در خدمت زندگی سالم نیست، بلکه گاهی به خدمت اعتیاد درآمده است؛ برای توجیه، انکار و ادامه دادن به همان چرخه‌ای که ما را می‌شکند.

به یک نیروی برتر اعتماد کنید

ممکن است قسمت سلامت عقل و نیروی برتر در قدم دوم کمی گیج‌کننده باشد. بسیاری از تازه‌واردها فکر می‌کنند برای این‌که با یک قدرت برتر ارتباط بگیرند، باید مذهبی شوند یا به دین خاصی بپیوندند؛ اما برنامه دوازده‌قدم چنین شرطی نمی‌گذارد.

مذهب معمولاً به مجموعه‌ای از عقاید، آداب و قوانین رسمی اشاره دارد که برای پذیرفته‌شدن در یک نهاد دینی باید از آنها پیروی کرد. اما «نیروی برتر» در برنامه‌های AA و NA، چیزی بسیار شخصی‌تر است؛ نیرویی که هرکس آن را «آن‌گونه که خود درک می‌کند» تعریف می‌کند. یعنی:

• نیروی برتر می‌تواند خدا، عشق، طبیعت، گروه بهبودی، وجدان، حقیقت یا هر چیز بزرگ‌تر و قوی‌تر از اعتیاد باشد.
• لازم نیست حتماً تصویر سنتیِ دینی داشته باشید تا به نیروی برتر باور بیاورید.
• کافی است بپذیرید که «خودتان» به تنهایی از پس اعتیاد برنیامده‌اید، و نیرویی فراتر از شما می‌تواند به شما کمک کند.

در جلسات بهبودی می‌بینیم که بسیاری از اعضا قدرت برترشان را «خدا» می‌نامند؛ بسیاری دیگر از انرژی‌درمانی، طبیعت، مدیتیشن، موسیقی، یوگا یا حتی خودِ گروه بهبودی برای ارتباط با نیروی برتر از خودشان استفاده می‌کنند. هر چیزی که به ما کمک کند در وضعیت‌های استرس‌زا آرام‌تر شویم و تصمیم بهتری بگیریم، می‌تواند در عمل نقش یک «قدرت برتر» را در زندگی ما داشته باشد.

قدم دوم از ما نمی‌خواهد همه جواب‌ها را یک‌جا پیدا کنیم؛ تنها از ما می‌خواهد کلیت این ایده را بپذیریم که نیرویی فراتر از ذهن خسته و آشفته ما می‌تواند سلامت عقل را به ما برگرداند.

مقالات مرتبط در مجله اعتیاد etiad.org

دوازده قدم بهبودی؛ راهنمای علمی–تجربی

قدم اول بهبودی؛ آگاهی از بی‌قدرتی

مشکل قدم سوم معتادان گمنام

ترازنامه شخصی در قدم دهم

سلامت عقل در کتاب بزرگ الکلی‌های گمنام

برای درک درست مفهوم سلامت عقل در AA، لازم است با زبان و اصطلاحات کتاب بزرگ الکلی‌های گمنام کنار بیاییم. در اتاق‌های AA درباره اصطلاح «سلامت عقل» سوءتفاهم‌های زیادی وجود دارد. بعضی فکر می‌کنند این اصطلاح حتماً به معنی «دیوانگی کامل» یا «بیماری شدید روانی» است. اما بیل ویلسون – هم‌بنیان‌گذار AA – در صفحه سی‌وهفتم کتاب بزرگ، منظورش از سلامت عقل را «توانایی درست فکر کردن» می‌داند.

در آنجا بیل داستان «جیم بنگاه‌دار» را تعریف می‌کند؛ مردی که می‌دانست الکل برایش فاجعه‌بار است اما یک روز با خودش فکر کرد: «اگر ویسکی را با کمی شیر قاطی کنم، دیگر اشکالی ندارد.» این منطق به ظاهر «هوشمندانه» در واقع اوج بی‌عقلی است.

جیم، شخصیت محبوب بسیاری از اعضای AA است، چون شکل اغراق‌شده‌ای از فکرهای خودمان را نشان می‌دهد؛ همان جایی که ذهن به ما می‌گوید: «این بار فرق می‌کند»، «فقط یک لیوان»، «این‌که چیزی نیست» یا «من این‌قدرها هم بد نیستم». تفکر جیم، اوج عقلانیت غیرمنطقی است؛ جایی که ذهن، قدرت خود را نه در خدمت زندگی، بلکه در خدمت اعتیاد به کار می‌گیرد. او نمی‌تواند درست فکر کند، هرچند از نظر IQ شاید مشکلی نداشته باشد.

نکته‌ای که بیل ویلسون یادآوری می‌کند این است که اصطلاحات «سلامت عقل» و «دیوانگی» در کتاب بزرگ، لزوماً با تعاریف دقیق روان‌پزشکی هم‌خوان نیستند. در جلسات AA ایسلند، سلامت عقل را به «health» (سلامتی) ترجمه می‌کنند؛ یعنی اگر مسیر برنامه دوازده‌قدم را در جهت هوشیاری و بهبودی طی کنیم، می‌توانیم به نوعی «سلامتی» – هم روانی، هم رفتاری – برگردیم.

الکل، مغز و بدن: نگاه علمی به سلامت عقل

وقتی فرد الکلی یا معتاد، مصرف خود را قطع می‌کند، بدن و مغز او معمولاً در وضعیت خوبی نیستند. سال‌ها مصرف، سموم الکل و مواد را وارد بدن کرده؛ سلول‌های مغزی تخریب شده‌اند؛ کبد، کلیه‌ها و سایر اعضا آسیب دیده‌اند. بدن گاهی «خرد و متلاشی» به نظر می‌رسد.

در اوایل هوشیاری، بسیاری از افراد تجربه می‌کنند که:

• گیج و منگ هستند،
• نمی‌توانند از تاریکی‌های ذهن‌شان خارج شوند،
• تمرکز ندارند،
• و حس می‌کنند «اصلاً نمی‌توانند درست فکر کنند».

خبر خوب این است که مغز انسان توانایی شگفت‌انگیزی برای ترمیم دارد. دانشکده پزشکی دانشگاه استنفورد و دیگر مراکز علمی، مطالعاتی روی مغز الکلی‌ها انجام داده‌اند و با استفاده از اسکن‌های ام‌آر‌آی نشان داده‌اند که مغز الکلی‌ها در صورت پرهیز و مراقبت، می‌تواند بخش زیادی از سلول‌های آسیب‌دیده خود را ترمیم کند و عملکرد شناختی (تفکر، تصمیم‌گیری، حافظه) تا حدی بهبود یابد.

اگر دوست دارید تصویری از این تغیرات ببینید، می‌توانید در اینترنت اسکن‌های ام‌آر‌آی مغز افراد الکلی را قبل و بعد از دوره‌ای پرهیز جست‌وجو کنید و آنها را با اسکن یک مغز سالم مقایسه کنید؛ تفاوت تکان‌دهنده است. این تصاویر به ما یادآوری می‌کند که «سلامت عقل» فقط یک مفهوم معنوی نیست؛ مغز و بدن ما واقعاً می‌توانند در مسیر بهبودی، دوباره جان بگیرند.

به برنامه دوازده‌قدم به عنوان یک مسیر طولانی‌مدت و تدریجی نگاه کنید. تنها «هوشیار ماندن» کافی نیست؛ لازم است قدم‌ها را با تلاش، پشتکار و تمرکز کار کنیم تا هم مغزمان، هم قلب‌مان و هم رابطه‌مان با دیگران به‌تدریج ترمیم شود.

نشانه‌های بازگشت سلامت عقل در بهبودی

قدم دوم وعده می‌دهد که نیرویی فراتر از ما می‌تواند سلامت عقل را به ما برگرداند. اما این بازگشت در زندگی روزمره چگونه به نظر می‌رسد؟ نشانه‌های آن معمولاً بسیار ساده و عملی‌اند:

• دیگر مجبور نیستیم به هر فکری عمل کنیم؛ می‌توانیم بین فکر و عمل «وقفه» ایجاد کنیم.
• قبل از مصرف یا هر رفتار مخرب، با راهنما، دوست بهبودی یا نیروی برترمان صحبت می‌کنیم.
• تصمیم‌هایی که می‌گیریم، کمتر بر پایه ترس و بیشتر بر پایه حقیقت و واقعیت هستند.
• کم‌کم از زندگی در دروغ و انکار فاصله می‌گیریم و می‌توانیم بگوییم: «من مشکل دارم و کمک می‌خواهم.»
• تکرار رفتارهایی که همیشه به بن‌بست ختم می‌شد، آرام‌آرام کمتر می‌شود.
• در موقعیت‌هایی که قبلاً فوراً منفجر می‌شدیم، امروز می‌توانیم کمی مکث کنیم و جواب دیگری انتخاب کنیم.

برای بسیاری از ما، بازگشت سلامت عقل یعنی این‌که «دیگر تنها نیستیم». یعنی به جای این‌که فقط در سر خودمان تصمیم بگیریم، اجازه می‌دهیم نیرویی برتر – از طریق قدم‌ها، راهنما، جلسات، دعا، مراقبه یا ایمان – در تصمیم‌ها و واکنش‌های ما سهمی داشته باشد.

ما در بهبودی تغییر می‌کنیم و در عین حال برای‌مان آشکار می‌شود که ما در طول مدت زندگی چه کسی بوده‌ایم. ما خود را پیدا می‌کنیم. برای خیلی از ما این به معنی برگشت سلامت عقلی است که قدم دوم درباره آن صحبت می‌کند. ((کتاب پاک زیستن NA)

قدم دوم؛ پلی میان ناامیدی و امید

قدم دوم مرحله‌ای است که به شما امید می‌دهد. در این مرحله، یاد می‌گیریم که تنها نیستیم، و چیزی بزرگ‌تر از خودمان می‌تواند به ما کمک کند که بر اعتیاد و نومیدی غلبه کنیم. این قدم از ما نمی‌خواهد از همان ابتدا ایمان کاملی داشته باشیم؛ فقط از ما می‌خواهد «گوشه‌ای از دل‌مان را باز نگه داریم» برای این احتمال که راه دیگری هم وجود دارد.

اگر می‌خواهید آزاداندیش بمانید، قدم دوم می‌تواند شروع یک رابطه طولانی و سعادتمند با قدرت برتر از خودتان باشد. کافی است از خودتان بپرسید: «چه چیزهایی برای بازگشت سلامت عقل در زندگی‌ام نیاز دارم؟» شاید پاسخ شما این‌ها باشد:

• صداقت بیشتر،
• کمک‌گرفتن از دیگران،
• ارتباط عمیق‌تر با نیروی برتر،
• کارکردن قدم‌ها با راهنما،
• پرهیز جدی از اولین مصرف،
• و تمرین روزانه دعا، مراقبه یا سکوت درونی.

قدم دوم از ما می‌خواهد این نیازها را صادقانه ببینیم و بر اساس آنها پیش برویم. قدرت برتر شما، هر نامی که داشته باشد، یکی از جنبه‌های مهم بهبودی‌تان خواهد شد. در این مرحله، شما کم‌کم اراده و سبک زندگی سابقتان را در ازای برنامه‌ای جدید که واقعاً نتیجه می‌دهد، تسلیم می‌کنید.

برگشت سلامت عقل یک فرایند است

در برنامه‌های معتادان گمنام و الکلی‌های گمنام گفته می‌شود «بازگشت سلامت عقل» یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه یک فرایند تدریجی است. بسیاری از ما وقتی تازه وارد بهبودی می‌شویم انتظار داریم خیلی سریع دوباره مثل گذشته فکر کنیم و تصمیم‌های کاملاً منطقی بگیریم. اما واقعیت این است که سال‌ها مصرف مواد یا الکل، ذهن و بدن ما را تحت تأثیر قرار داده است و بازگشت به تعادل زمان می‌خواهد.

در اوایل بهبودی ممکن است هنوز دچار وسوسه، سردرگمی یا تصمیم‌های عجولانه شویم. این موضوع به معنای شکست در بهبودی نیست؛ بلکه بخشی طبیعی از روند بهبود ذهن است. با ادامه پرهیز، شرکت در جلسات، کارکردن قدم‌ها و ارتباط با نیروی برتر، به‌تدریج شیوه فکر کردن ما تغییر می‌کند.

هر بار که به جای واکنش‌های قدیمی، انتخابی آگاهانه‌تر انجام می‌دهیم، قدم کوچکی به سمت سلامت عقل برداشته‌ایم. به همین دلیل اعضای انجمن‌های دوازده‌قدم می‌گویند بازگشت سلامت عقل یک مسیر تدریجی و مداوم است، نه یک تغییر ناگهانی.

در پایان

ما در بهبودی تغییر می‌کنیم و در عین حال برای‌مان آشکار می‌شود که در طول زندگی چه کسی بوده‌ایم. انگار قدم دوم پرده‌ای را کنار می‌زند تا خودمان را بهتر ببینیم؛ هم جنون گذشته را، هم امکان سلامت امروز را. کم‌کم خودمان را پیدا می‌کنیم؛ و برای خیلی از ما، این همان «برگشت سلامت عقلی» است که قدم دوم درباره آن صحبت می‌کند.

شاید امروز هم همه چیز کامل نباشد، اما اگر توانسته باشیم فقط برای یک روز، به جای تکرار همان اشتباه‌های همیشگی، واکنش دیگری انتخاب کنیم، قدم دوم در زندگی ما شروع شده است؛ حتی اگر هنوز کلماتش را حفظ نباشیم.

سپهر آذری / مجله اعتیاد

برگرفته از آموزه‌های کتاب بزرگ الکلی‌های گمنام، کتاب پاک‌زیستن NA و تجربه اعضای در حال بهبودی

سوالات متداول

REFERENCES

نام شما *

ایمیل *

نام و ایمیل من را در این مرورگر برای دفعه بعد ذخیره کن.

نظر خود را بنویسید… *

این فیلد را خالی بگذارید

ارسال نظر

نظرات