این مقاله توسط دکتر علیرضا ملازاده، روانشناس، محقق، استاد دانشگاه و درمانگر حوزه اعتیاد، بازبینی و تایید شده است. dr.alimollazade@
اوزمپیک و اعتیاد در چند سال اخیر به یکی از داغترین موضوعات پژوهش در علم اعتیاد تبدیل شدهاند. اوزمپیک نام تجاری سماگلوتاید است؛ داروی تزریقی هفتگی که ابتدا برای درمان دیابت نوع دو توسعه یافت و سپس برای کنترل وزن نیز تأیید شد. اما آنچه پزشکان و محققان را غافلگیر کرد، گزارش بیماران بود که میگفتند میل کمتری به الکل، سیگار یا برخی مواد پیدا کردهاند. همین مشاهدههای بالینی، پژوهشگران را به سمت آزمایشهای کنترلشده سوق داد و این پرسش را مطرح کرد: آیا این دارو میتواند به درمان اعتیاد نیز کمک کند؟
در این مقاله مجله اعتیاد etiad.org، شواهد علمی موجود را مرور میکنیم؛ از مکانیسم اثر دارو بر مدارهای پاداش مغز تا نتایج کارآزماییهای بالینی، و در پایان به یک پرسش مهم میپردازیم: آیا خود اوزمپیک میتواند اعتیادآور باشد؟
اوزمپیک چیست و مکانیسم اثر آن چگونه است؟
سماگلوتاید به دستهای از داروها تعلق دارد که آگونیستهای گیرنده GLP-1 نامیده میشوند؛ یعنی داروهایی که گیرندههای هورمون طبیعی GLP-1 بدن را فعال میکنند. این هورمون معمولاً پس از غذا خوردن ترشح میشود و به مغز پیام سیری میدهد. اوزمپیک این سیگنال را تقویت میکند و اثر آن را طولانیتر نگه میدارد.
اما موضوع به اینجا محدود نمیشود. این گیرندهها فقط در لوزالمعده حضور ندارند، بلکه در بخشهایی از مغز نیز یافت میشوند که در تنظیم پاداش، انگیزش و میل نقش دارند؛ از جمله هسته اکامبنس و آمیگدال. این همان نواحیای هستند که در اعتیاد نقش محوری دارند. به بیان سادهتر، اوزمپیک ممکن است نه فقط احساس سیری نسبت به غذا، بلکه تا حدی میل و ولع مصرف الکل، نیکوتین یا برخی مواد را نیز کاهش دهد.
برای مطالعه منابع علمی این مقاله، به انتهای صفحه مراجعه کنید: references
مطالعهٔ پژوهشهای جامع و علمی درباره اختلال مصرف الکل، در مجله اعتیاد etiad.org
اوزمپیک و اختلال مصرف الکل
قویترین شواهد بالینی موجود درباره اوزمپیک و اعتیاد، فعلاً مربوط به الکل است. در سال ۲۰۲۵، اولین کارآزمایی بالینی تصادفی اختصاصی سماگلوتاید در اختلال مصرف الکل در مجله JAMA Psychiatry منتشر شد. پژوهشگران دانشگاه کارولینای شمالی ۴۸ بزرگسال مبتلا به اختلال مصرف الکل را به مدت نه هفته تحت درمان قرار دادند. نتیجه: کسانی که سماگلوتاید دریافت کرده بودند، هم میل به الکل کمتری گزارش دادند و هم در جلسات آزمایشگاهی کنترلشده، مقدار کمتری الکل مصرف کردند. این مطالعه توسط موسسه ملی سوءمصرف الکل و الکلیسم آمریکا (NIAAA) تأمین مالی شد و هیچ ارتباطی با شرکتهای داروسازی نداشت.
یک مطالعه بزرگ جمعیتی از سوئد هم نشان داد که دورههای مصرف سماگلوتاید با ۳۶ درصد کاهش خطر بستری شدن به خاطر اختلال مصرف الکل همراه بود. برخی دادهها نشان میدهد این کاهش حتی از اثر مشاهدهشده در داروهای تأییدشدهای مانند نالترکسون و آکامپروزات نیز بیشتر بوده است.
البته باید صادقانه گفت که شواهد هنوز در مرحله اولیه هستند. کارآزمایی اصلی تنها ۴۸ نفر داشت و نه هفته طول کشید. برای اطلاعات بیشتر درباره پایه علمی این مطالعات، به منابع علمی انتهای مقاله مراجعه کنید.
تأثیر بر سایر انواع اعتیاد
پژوهشگران موسسه ملی بهداشت آمریکا در مجموعهای از مطالعات بزرگ مبتنی بر دادههای واقعی بیماران، تصویری قابل توجه ترسیم کردهاند. در یکی از این مطالعات، با بررسی دادههای بیش از ۳۳ هزار بیمار مبتلا به اختلال مصرف اپیوئید، افرادی که سماگلوتاید دریافت کرده بودند با ۴۲ تا ۶۸ درصد کاهش خطر اوردوز همراه بودند. در مطالعهای دیگر، مصرف اوزمپیک با کاهش معنادار اختلال مصرف تنباکو ارتباط نشان داد. درباره کانابیس نیز یافتههای مشابهی گزارش شده است.
این نتایج با برخی دادههای پیشبالینی نیز همسو بودهاند. در مطالعات حیوانی، سماگلوتاید مصرف الکل را در مدلهای آزمایشگاهی کاهش داد و نشان داد که این دارو میتواند بر آزادسازی دوپامین در هسته اکامبنس، یکی از نواحی کلیدی مدار پاداش مغز، اثر تعدیلی داشته باشد.
اما یک نکته مهم باید روشن بماند: این مطالعات انسانی عمدتاً مشاهداتی و گذشتهنگر بودهاند، نه کارآزماییهای کنترلشده تصادفی. به همین دلیل، این یافتهها ارتباط را نشان میدهند، نه لزوماً رابطه علت و معلولی را. هنوز نمیتوان با قطعیت گفت خود سماگلوتاید عامل این کاهشها بوده یا عوامل دیگری نیز دخیل بودهاند. برای اطلاعات بیشتر درباره محدودیتهای این پژوهشها، به منابع علمی انتهای مقاله مراجعه کنید.
آیا میتوان به اوزمپیک وابسته شد؟
این سؤال را بسیاری از بیماران و خانوادههایشان مطرح میکنند و پاسخ علمی موجود، تا اینجا اطمینانبخش است.
اوزمپیک مکانیسم شناختهشدهای برای اعتیادزایی ندارد. برخلاف مواد اعتیادآور که با تحریک شدید دوپامین میتوانند احساس سرخوشی و تقویت رفتاری ایجاد کنند، سماگلوتاید به نظر میرسد پاسخ دوپامینی مغز به برخی محرکهای اعتیادی را تعدیل یا کاهش دهد؛ یعنی در مسیری متفاوت از مواد اعتیادآور عمل میکند.
در کارآزماییهای بالینی موجود، موردی از وابستگی روانشناختی، رفتار اجباری برای مصرف، یا نشانگان ترک پس از قطع دارو گزارش نشده است. اگر بیماران مصرف اوزمپیک را متوقف کنند، ممکن است وزن دوباره افزایش یابد یا کنترل قند خون بدتر شود، اما این پیامدها به عود مشکل زمینهای مربوطاند، نه نشانه اعتیاد به خود دارو.
با این حال، چون این دارو نسبتاً جدید است و مطالعات بلندمدت همچنان در حال انجاماند، توصیه میشود مصرف آن حتماً زیر نظر پزشک انجام شود.
مقالات مرتبط در مجله اعتیاد
عوارض و نقش قرص فارژنیک در ترک اعتیاد
محدودیتها و چشمانداز آینده
اوزمپیک هنوز از سوی FDA و EMA برای درمان هیچ نوع اعتیادی تأیید نشده است. استفاده از این دارو برای درمان اعتیاد در حال حاضر خارج از موارد تأییدشده پزشکی محسوب میشود. عوارض شایع آن نیز میتواند شامل تهوع، استفراغ و ناراحتیهای گوارشی باشد که معمولاً در آغاز مصرف بیشتر دیده میشود.
در عین حال، دو کارآزمایی بالینی بزرگ در حال انجام است که احتمالاً تصویر روشنتری ارائه خواهند داد: یکی با عنوان CRAVE trial و دیگری STAR trial. هر دو با حمایت نهادهای دولتی و با مشارکت صدها نفر طراحی شدهاند تا پاسخهای معتبرتری درباره نقش احتمالی سماگلوتاید در درمان اعتیاد ارائه کنند.
آنچه روشن است این است که ممکن است در آستانه یک تحول مهم در درمان اعتیاد باشیم. با این حال، علم هنوز در حال پر کردن خلأهای اطلاعاتی خود است و شتابزدگی در نتیجهگیری میتواند به بیماران آسیب بزند.
اوزمپیک و اعتیاد؛ کجا ایستادهایم؟
شواهد موجود نشان میدهند که سماگلوتاید میتواند از مسیر تعدیل مدار پاداش مغز، میل به مصرف الکل و برخی مواد را کاهش دهد. این یافتهها هم امیدوارکنندهاند و هم یادآور یک حقیقت مهم: اعتیاد یک اختلال بیولوژیک است، نه ضعف اخلاقی. وقتی یک داروی متابولیک میتواند ولع مصرف را در مغز تعدیل کند، این خود گواهی است بر اینکه ریشه اعتیاد در شیمی مغز است، نه در شخصیت یا اراده فرد. با این حال، تا زمانی که کارآزماییهای بزرگتر نتایج قطعیتری ارائه دهند، این دارو ابزاری امیدوارکننده است، نه راهحلی قطعی.
پژوهش، ترجمه و نگارش: سپهر آذری/سردبیر مجله اعتیاد etiad.org
سوالات متداول
جواب: خیر. اوزمپیک (سماگلوتاید) در حال حاضر فقط برای دیابت نوع دو و کنترل وزن تأیید شده است. استفاده از آن برای درمان اعتیاد هنوز در مرحله پژوهش است و خارج از موارد تأییدشده پزشکی محسوب میشود.
جواب: شواهد اولیه نشان میدهند که احتمالاً بله. نخستین کارآزمایی بالینی تصادفی سماگلوتاید در اختلال مصرف الکل در سال ۲۰۲۵ در مجله JAMA Psychiatry منتشر شد و نشان داد این دارو میل به الکل و مقدار مصرف آن را کاهش میدهد. با این حال این پژوهش کوچک بود و به مطالعات بزرگتر نیاز دارد.
جواب: بر اساس شواهد موجود، خیر. اوزمپیک برخلاف مواد اعتیادآور، پاسخ دوپامینی مغز به محرکهای اعتیادی را تعدیل میکند نه تقویت. در کارآزماییهای بالینی موردی از وابستگی روانشناختی یا نشانگان ترک پس از قطع دارو گزارش نشده است.
جواب: مطالعات مشاهداتی بزرگ نشان دادهاند مصرف سماگلوتاید با کاهش اختلال مصرف تنباکو، اپیوئید و کانابیس همراه بوده است. اما این مطالعات کارآزمایی کنترلشده نیستند و نمیتوان رابطه علت و معلولی قطعی برقرار کرد.
جواب: شایعترین عوارض جانبی شامل تهوع، استفراغ و ناراحتیهای گوارشی است که معمولاً در آغاز مصرف بیشتر دیده میشود و با گذشت زمان کاهش مییابد. مصرف این دارو باید حتماً زیر نظر پزشک انجام شود.
REFERENCES
Hendershot CS, et al. (2025). Once-Weekly Semaglutide in Adults With Alcohol Use Disorder: A Randomized Clinical Trial. Department of Population and Public Health Sciences and Institute for Addiction Science, Keck School of Medicine, University of Southern California.
این لینک
Wang W, et al. (2024). Semaglutide and Opioid Overdose Risk in Patients With Type 2 Diabetes and Opioid Use Disorder. Center for Science, Health, and Society, Case Western Reserve University School of Medicine, Cleveland.
این لینک
Hendershot C, Klein K. (2025). Semaglutide Shows Promise in Reducing Cravings for Alcohol, Heavy Drinking. University of North Carolina.
این لینک
Klausen MK, et al. (2022). Exenatide Once Weekly for Alcohol Use Disorder Investigated in a Randomized, Placebo-Controlled Clinical Trial. Department of Clinical Medicine, Faculty of Health and Medical Sciences, University of Copenhagen.
این لینک
Lähteenvuo M, et al. (2025). Repurposing Semaglutide and Liraglutide for Alcohol Use Disorder. JAMA Psychiatry.
این لینک
Conley M. (2025). Five Things to Know About GLP-1s and Addiction. Stanford Medicine.
این لینک
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.