این مقاله از نظر علمی توسط دکتر علیرضا ملازاده، روانشناس و پژوهشگر حوزه اعتیاد، بازبینی و تأیید شده است
اگر دقت کنید، خیلی از ما روز را با یک کار مشترک شروع میکنیم: نگاه کردن به گوشی و چک کردن اخبار. چند دقیقه بعد، خبر بعدی، بعدی و بعدی… و ناگهان میبینیم نیم ساعت گذشته است. شب هم همین داستان تکرار میشود، فقط با یک تفاوت: این بار اخبار تلختر، نگرانکنندهتر و سنگینتر هستند. با این حال، باز هم ادامه میدهیم.
این الگو دیگر فقط یک عادت ساده نیست. در روانشناسی مدرن، از آن با عنوان «مصرف مشکلساز اخبار» یاد میشود؛ رفتاری که در برخی افراد به سطح اعتیاد به اخبار میرسد؛ یک اعتیاد رفتاری واقعی با پیامدهای روانی و جسمی قابل اندازهگیری. پژوهشهای متعدد دانشگاهی در یک دهه گذشته نشان دادهاند که این پدیده نه یک نگرانی ذهنی، بلکه یک واقعیت بالینی است.
دنیایی که در آن اینترنت، تلگرام، اینستاگرام و سایتهای خبری در هر لحظه شبانهروز در دسترس هستند، شرایط کاملاً متفاوتی از دوران رادیو و تلویزیون ایجاد کرده است. در آن دوران، مخاطب ساعت مشخصی را برای اخبار کنار میگذاشت و بعد زندگی ادامه مییافت. امروز مرز میان «وقت خبر» و «بقیه زندگی» کاملاً از بین رفته است.
در این مقاله «مجله اعتیاد»، با تکیه بر دهها پژوهش علمی معتبر از دانشگاههای برتر جهان، بررسی میکنیم که اعتیاد به اخبار چیست، چرا مغز ما در برابر آن آسیبپذیر است، چه نشانههایی دارد و مهمتر از همه، چگونه میتوان آن را مدیریت کرد.
اعتیاد به اخبار چیست؟
«اعتیاد به اخبار» به حالتی گفته میشود که فرد بهصورت مداوم و غیرقابل کنترل اخبار را دنبال میکند، حتی زمانی که این کار باعث اضطراب، اختلال خواب، تنش در روابط یا کاهش کیفیت زندگیاش میشود. به بیان ساده، فرد دیگر برای «آگاه شدن» خبر نمیخواند؛ بلکه برای آرام کردن یک تنش درونی یا دریافت یک پاداش ذهنی به آن پناه میبرد.
دکتر آنیل کاکونجه و همکارانش در پژوهشی که در مجله Annals of Indian Psychiatry منتشر شد این پدیده را بهعنوان یک اعتیاد رفتاری مستقل تعریف کرده و نشان دادند که بسیاری از ویژگیهای اعتیادهای کلاسیک در آن قابل مشاهده است: ولع (Craving) برای چک کردن اخبار، ناتوانی در کنترل مصرف، ادامه رفتار علیرغم پیامدهای منفی و حتی علائم شبهخماری هنگام دوری از منابع خبری. افرادی که بهطور وسواسی اخبار میخوانند، هنگامی که به اینترنت یا شبکههای اجتماعی دسترسی ندارند، بیقراری، تحریکپذیری و احساس پوچی تجربه میکنند؛ دقیقاً مشابه آنچه در ترک سایر اعتیادها رخ میدهد.
محققان دانشگاه تگزاستک به سرپرستی دکتر برایان مکلافلین در سال ۲۰۲۲ این مفهوم را بهصورت علمیتر تعریف کردند و آن را دارای پنج مؤلفه اصلی دانستند: غرق شدن در اخبار (Transportation)، اشتغال ذهنی مداوم (Preoccupation)، تنظیمنشدن هیجانی (Misregulation)، ناتوانی در کنترل مصرف (Underregulation)، و اختلال در زندگی روزمره (Interference). مطالعه آنها که بر روی ۱۱۰۰ بزرگسال انجام شد نشان داد که ۱۷ درصد از شرکتکنندگان در سطح «شدید» قرار دارند و در میان این گروه، ۷۳.۶ درصد از مشکلات جدی سلامت روان رنج میبردند.
همچنین پژوهش ناتالی گرهارت از دانشگاه کریتون در سال ۲۰۲۴ نشان داد که عوامل روانی-اجتماعی مانند اضطراب آینده و ترس از جاماندن (FoMO) نقش مهمی در شکلگیری این اعتیاد دارند؛ یعنی اعتیاد به اخبار اغلب نشانهای از یک آسیبپذیری روانی عمیقتر است.
مشخصات کامل همه این پژوهشها در بخش منابع پایین همین مقاله آمده است
مطالعهٔ پژوهشهای جامع و علمی درباره انواع اعتیاد
سم زدایی دیجیتال؛ راهی به سوی تعادل
مغز چرا به اخبار وابسته میشود؟ سازوکار بیولوژیکی
پاسخ این سوال در ساختار تکاملی مغز نهفته است. مغز انسان برای بقا طراحی شده، نه برای آرامش. بهطور طبیعی به اطلاعات مربوط به خطر، تهدید و عدم قطعیت حساستر است؛ چرا که در محیط طبیعی، نادیده گرفتن یک تهدید میتوانست کشنده باشد. اخبار مدرن دقیقاً همین نقطه آسیبپذیر را هدف میگیرند.
تحقیقات Mayo Clinic با عنوان «چگونه اخبار مغز شما را بازسازی میکند» این سازوکار را بهدقت توضیح میدهد: مشاهده اخبار مهیج یا هولناک باعث آزادشدن دوپامین میشود؛ هورمونی که با سیستم پاداش و لذت مرتبط است و فرد را برای دریافت اطلاعات بیشتر تشنه نگه میدارد. اما ماجرا اینجا پیچیدهتر میشود: این همان مکانیزمی است که در ماشینهای قمار وجود دارد. دوپامین نه از خود اخبار، بلکه از انتظار و تنوع محتوا ترشح میشود؛ «شاید این بار یک خبر مهم باشد!»
همزمان، اخبار منفی باعث ترشح کورتیزول (هورمون استرس) و آدرنالین نیز میشود که بدن را در حالت «جنگ یا گریز» قرار میدهد. یعنی شما در یک زمان هم پاداش میگیرید (دوپامین) و هم استرس تجربه میکنید (کورتیزول). این ترکیب بیولوژیکی یکی از قویترین چرخههای وابستگی است که شناخته میشود.
نکته مهم دیگری که این پژوهش بر آن تأکید دارد اینجاست که تصاویر بصری در تلویزیون و شبکههای اجتماعی تأثیر مخربتری نسبت به خواندن متن دارند. دیدن تصویر یک فاجعه یا حادثه، مغز را بهگونهای درگیر میکند که خواندن همان خبر نمیکند و میتواند منجر به «تفکر فاجعهبار» (Catastrophizing) شود؛ یعنی مغز شروع به پیشبینی بدترین حالتهای ممکن میکند.
پژوهشهای تصویربرداری مغزی نیز نشان دادهاند که افرادی که وقت بیشتری در شبکههای اجتماعی میگذرانند، ظرفیت سنتز دوپامین کمتری در ناحیه پوتامن مغز دارند؛ همان ناحیهای که در یادگیری تقویتی و شکلگیری عادت نقش کلیدی دارد. به زبان ساده، مغز با گذشت زمان برای احساس «خوب» به محتوای بیشتر و بیشتری نیاز پیدا میکند.
پارادوکس اضطراب: چرا اخبار بیشتر، آرامش کمتر؟
بسیاری از افراد فکر میکنند دنبال کردن اخبار به آنها «کنترل» میدهد. اما واقعیت برعکس است.
شیلا مورفی در پژوهش خود با عنوان «کاوش در اعتیاد به اخبار: آیا واقعی است؟» که در مجله American Journal of Media Psychology منتشر شد این پدیده را «پارادوکس اضطراب» مینامد: افراد برای فرار از عدم قطعیت و کاهش اضطراب به اخبار پناه میبرند، اما محتوای منفی اخبار خود باعث تشدید اضطراب آنها میشود و یک چرخه معیوب ایجاد میکند. هر چرخش این چرخه، فرد را بیشتر وابسته و بیشتر مضطرب میکند.
مورفی همچنین نشان میدهد که برخلاف تصور عمومی، برای افراد «معتاد به اخبار» انگیزه اصلی اغلب کاهش اضطراب یا به دست آوردن نوعی پاداش فیزیولوژیک است، نه یادگیری. این یافته مهمی است چون نشان میدهد که مشکل این افراد نه کمبود اطلاعات، بلکه یک نیاز روانی عمیقتر است که با اخبار بیشتر رفع نمیشود.
مطالعهای که در نشریه Health Communication منتشر شد نیز نشان داد که مصرف مشکلساز اخبار پیامدهای جسمی هم دارد: سردرد، خستگی مزمن، مشکلات گوارشی و افزایش سطح کورتیزول در خون. وقتی افراد بهطور وسواسگونه بر اخبار تهدیدآمیز تمرکز میکنند، پاسخ التهابی بدن فعال میشود که در بلندمدت به سلامت جسمی آسیب میرساند.
این مقاله بر پایه منابع علمی زیر تهیه شده است: این لینک
مطالب مرتبط در مجله اعتیاد etiad.org
نقش دوپامین در مغز؛ لذت و اعتیاد
نقش شبکههای اجتماعی و الگوریتمها
اگر اخبار فقط از تلویزیون پخش میشد، شاید این مشکل تا این حد جدی نبود. اما امروز شبکههای اجتماعی با الگوریتمهایی کار میکنند که هدفشان فقط یک چیز است: نگه داشتن شما در پلتفرم.
دکتر بروس گلدمن از دانشگاه استنفورد توضیح میدهد که این شبکهها از همان مکانیزم دوپامینی استفاده میکنند که در اعتیاد به مواد مخدر وجود دارد، با این تفاوت که ابزار آنها «لایک»، «کامنت» و «نوتیفیکیشن» است. الگوریتمها یاد میگیرند که چه محتوایی بیشترین واکنش عاطفی -ترس، خشم، شوک- را ایجاد میکند و همان محتوا را بیشتر نشان میدهند. این الگوریتمها برای «حداکثر تعامل» بهینه شدهاند، نه برای رفاه کاربر.
همچنین پدیده FoMO یا «ترس از جاماندن» که در پژوهش رضا شاباهنگ و همکارانش در سال ۲۰۲۱ مورد بررسی قرار گرفت، باعث میشود فرد دائماً احساس کند اگر اخبار را چک نکند، چیزی مهم را از دست میدهد. این ترس، در کنار الگوریتمهای رسانهای، یک چرخه تقریباً اجتنابناپذیر ایجاد میکند: دیدن خبر، واکنش احساسی، درگیر شدن بیشتر، و دیدن خبر جدید.
تلویزیون و رادیو هم از این قاعده مستثنی نیستند. چرخه ۲۴ ساعته اخبار که از دهه ۱۹۸۰ شروع شد همین منطق را دارد: برای حفظ مخاطب باید همیشه چیزی «فوری» و «مهم» وجود داشته باشد، حتی اگر واقعاً چنین نباشد.
نشانههای اعتیاد به اخبار
اگر میخواهید بدانید در چه سطحی هستید، این نشانهها را با خود صادقانه بررسی کنید. محققان معتقدند وجود سه یا بیشتر از این موارد نشاندهنده مصرف مشکلساز است:
اولین کاری که صبح انجام میدهید چک کردن اخبار یا شبکههای اجتماعی است. چند بار در روز بدون دلیل مشخص اخبار را چک میکنید. اگر اینترنت نداشته باشید یا به گوشی دسترسی نداشته باشید، احساس بیقراری و اضطراب میکنید. اخبار باعث اختلال خواب، تحریکپذیری یا خستگی ذهنی شما میشود. میدانید که پیگیری مداوم اخبار تأثیر منفی دارد، اما نمیتوانید آن را متوقف کنید. مصرف اخبار با وقت خانواده، کار یا فعالیتهای لذتبخش تداخل پیدا کرده است.
اینستاگرام و یوتیوب در دادگاه محکوم شدند؛ افشای طراحیهای اعتیادآور
در اوایل سال ۲۰۲۶، یک نقطه عطف مهم در مواجهه حقوقی با شرکتهای فناوری رقم خورد؛ جایی که برای نخستین بار، دادگاههای آمریکا نه به «محتوا»، بلکه به «طراحی پلتفرمها» بهعنوان عامل آسیب نگاه کردند.
در پروندهای در کالیفرنیا، هیئت منصفه شرکتهای متا و گوگل را به دلیل طراحی اعتیادآور اینستاگرام و یوتیوب مقصر شناخت. شاکی، نوجوانی بود که از کودکی در معرض این پلتفرمها قرار گرفته و دچار مشکلات جدی روانی شده بود. دادگاه این شرکتها را به پرداخت میلیونها دلار غرامت محکوم کرد؛ اما اهمیت واقعی این حکم در پیام آن بود، نه فقط رقم جریمه.
برای سالها، شرکتهای فناوری با تکیه بر «بخش ۲۳۰» از مسئولیت فرار میکردند، زیرا خود را صرفاً میزبان محتوا میدانستند. اما در این پرونده، تمرکز دادگاه بر ابزارهایی مانند اسکرول بیپایان، پخش خودکار و الگوریتمهای پاداشدهی بود؛ ویژگیهایی که عمداً برای نگهداشتن کاربر طراحی شدهاند. وکلای شاکی این سیستمها را به «محصولی معیوب» تشبیه کردند که سازندگانش از خطرات آن آگاه بودهاند.
اسناد داخلی منتشرشده نیز نشان داد که جذب کاربران از سنین پایین، بخشی از استراتژی رشد این شرکتها بوده است. همزمان، پروندهای دیگر در نیومکزیکو منجر به جریمه سنگین متا به دلیل گمراهکردن کاربران درباره ایمنی پلتفرم برای کودکان شد.
اگرچه این شرکتها به احکام اعتراض کردهاند، اما این تصمیمات میتواند آغاز موجی از مقررات جدید و هزاران پرونده مشابه باشد؛ مسیری که مسئولیت طراحی اعتیادآور را بهطور جدی وارد حوزه قانون میکند.
این تحول دقیقاً همان چیزی است که در این مقاله به آن پرداختیم: اینکه چگونه طراحی پلتفرمها و سازوکارهای مغزی انسان در کنار هم، زمینه شکلگیری اعتیادهای رفتاری مدرن، از جمله اعتیاد به اخبار، را فراهم کردهاند.
راههای مدیریت و درمان
خبر خوب این است که این وابستگی کاملاً قابل مدیریت است. انجمن روانشناسی آمریکا (APA) و متخصصان دانشگاه هاروارد چندین رویکرد مبتنی بر شواهد را توصیه میکنند.
رژیم خبری داشته باشید. زمان مشخص تعیین کنید؛ مثلاً ۲۰ دقیقه صبح و ۲۰ دقیقه عصر. خارج از این زمانها، اخبار ممنوع. این سادهترین و مؤثرترین کار است چون چرخه اضطراب مداوم را میشکند و کنترل را به شما بازمیگرداند.
نوتیفیکیشنها را خاموش کنید. بزرگترین عامل تحریک، نوتیفیکیشنهای خبری است. حذف آنها نیمی از مشکل را حل میکند. اپلیکیشنهای خبری را از صفحه اول گوشی بردارید و از قابلیت Screen Time یا Digital Wellbeing استفاده کنید تا زمان واقعی مصرف را ببینید.
منبع خبری خود را انتخاب کنید. شبکههای اجتماعی بیشترین استرس را تحمیل میکنند چون الگوریتمهایشان محتوای هیجانی را تقویت میکند. جایگزین کردن آنها با منابع تحلیلی و غیرجنجالی، کیفیت اطلاعات را بالا و بار روانی را پایین میآورد.
درمان شناختی-رفتاری (CBT) یکی از مؤثرترین رویکردها برای اعتیادهای رفتاری است. باورهایی مانند «باید همه چیز را بدانم» یا «اگر اخبار نبینم اتفاق بدی میافتد» را به چالش بکشید. یک روانشناس میتواند در این مسیر کمک کند.
جایگزینی فعال را جدی بگیرید. به جای مصرف منفعل اخبار، در فعالیتهای اجتماعی مثبت مشارکت کنید. ورزش، کتاب خواندن، صحبت با دوستان یا هر فعالیت لذتبخش دیگری میتواند دوپامین سالمتری تولید کند. پژوهشگران تأکید دارند که وقتی در دنیای واقعی احساس اثرگذاری میکنید، نیاز کمتری به دنبال کردن بیپایان اخبار دارید.
سمزدایی دیجیتال (Digital Detox) را امتحان کنید. هفتهای یک روز کامل بدون اخبار. سیستم عصبی شما فرصت ریست شدن پیدا میکند و متوجه میشوید که دنیا بدون آن ۲۴ ساعت پیگیری، همچنان پابرجاست.
جمعبندی
اعتیاد به اخبار یکی از اعتیادهای رفتاری نوظهور دنیای مدرن است؛ اعتیادی که از ترکیب ساختار تکاملی مغز انسان، سازوکارهای بیولوژیکی دوپامین و کورتیزول، و طراحی هوشمندانه رسانههای دیجیتال شکل گرفته است. اگرچه هنوز بهطور رسمی در دستهبندیهای روانپزشکی جهانی ثبت نشده، شواهد علمی فزایندهای از دانشگاههای برتر دنیا نشان میدهند که این پدیده واقعی، قابل اندازهگیری و بالقوه جدی است.
مشکل از «دانستن» نیست، بلکه از «بیش از حد دانستن بدون کنترل» است. وقتی اخبار به جای آگاهی، آرامش شما را میگیرد؛ وقتی به جای کمک به تصمیمگیری بهتر، اضطراب را تشدید میکند؛ وقتی به جای ارتباط با واقعیت، شما را از زندگی واقعی جدا میکند، زمان آن رسیده که رابطهتان با اطلاعات را بازتعریف کنید. کنترل دوباره دست شماست.
پژوهش، ترجمه و نگارش: آزاده اتحاد/مجله اعتیاد etiad.org
سوالات متداول faq
در حال حاضر در DSM-5 بهعنوان اختلال مستقل ثبت نشده، اما شواهد بالینی و پژوهشهای متعدد از جمله مطالعه کاکونجه در Annals of Indian Psychiatry نشان میدهد که معیارهای تشخیصی اعتیاد مانند ولع، تحمل و علائم ترک در این پدیده بهوضوح دیده میشود
خیر. آگاه بودن از رویدادهای جهان مفید و ضروری است. مشکل زمانی ایجاد میشود که این رفتار از حالت آگاهی به وسواس و اجبار تبدیل شود و در زندگی روزمره اختلال ایجاد کند.
عوامل شخصیتی، سطح اضطراب پایه و آسیبپذیریهای فردی نقش مهمی دارند. برخی افراد برای پر کردن خلاءهای عاطفی یا فرار از مشکلات زندگی به اخبار پناه میبرند. همچنین موقعیتهای بحرانی مانند جنگ یا بیثباتی اجتماعی این خطر را افزایش میدهد.
بله، اما معمولاً شدت آن کمتر است. محتوای تصویری در شبکههای اجتماعی و تلویزیون اثر قویتری بر مغز دارد، با این حال هر نوع مصرف مداوم اخبار منفی میتواند زمینهساز وابستگی شود.
اگر پیگیری اخبار باعث اختلال در خواب، کار، روابط یا کیفیت زندگی شما شده و نمیتوانید آن را کنترل کنید، مراجعه به روانشناس یا متخصص سلامت روان توصیه میشود.
REFERENCES
Gerhart, N. (2024). Understanding the Role of Psychosocial Factors in Online News Addiction. Creighton University, Omaha. این لینک.
Shabahang, R., et al. (2021). Online news addiction: Future anxiety, fear of missing out on news, and interpersonal trust contribute to excessive online news consumption. Online Journal of Communication and Media Technologies. این لینک.
Kakunje, A., et al. (2020). A New Behavioral Addiction: NEWS Addiction. Department of Psychiatry, Yenepoya Medical College, India. این لینک.
Vasylenko, O., et al. (2012). News Addiction Scale: A Pilot Study. American Journal of Media Psychology. این لینک.
McLaughlin, B., et al. (2022). Caught in a Dangerous World: Problematic News Consumption and Its Relationship to Mental and Physical Ill-Being. Texas Tech University. این لینک.
Goldman, B. (2021). Addictive potential of social media, explained. Stanford Medicine. این لینک.
Salamon, M. (2024). Doomscrolling dangers. Harvard Health Publishing. این لینک.
Huff, C. (2022). Media overload is hurting our mental health. Here are ways to manage headline stress. American Psychological Association. این لینک.
McLaughlin, B., et al. (2024). Living in a (Mediated) Political World: Mindfulness, Problematic News Consumption, and Political Hostility. Texas Tech University. این لینک.
Science Daily (2024). News addiction linked to not only poor mental wellbeing but physical health too. این لینک.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.