این مقاله از نظر علمی توسط دکتر علیرضا ملازاده، روان‌شناس، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه اعتیاد، بازبینی و تأیید شده است
آیا شرکت در جلسات معتادان گمنام واقعاً می‌تواند به حفظ پاکی و کاهش احتمال بازگشت به مصرف کمک کند؟ این پرسشی است که هم افراد در مسیر ترک و بهبودی و هم خانواده‌های آن‌ها بارها از خود پرسیده‌اند. یک پژوهش ایرانی با بررسی ۳۹۰ پرسشنامه از اعضای انجمن معتادان گمنام (NA)، تلاش کرده است رابطه میان حضور در جلسات و تداوم بهبودی را بررسی کند.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد افرادی که به‌طور مستمر در جلسات حضور داشته‌اند، نقش جلسات و حمایت سایر اعضا را در حفظ بهبودی خود مثبت ارزیابی کرده‌اند. اما برای اینکه این یافته‌ها را درست بخوانیم، باید هم بدانیم چه چیزی نشان می‌دهند و هم چه چیزی را نمی‌توانند ثابت کنند.
پژوهش ایرانی درباره معتادان گمنام چه چیزی را بررسی کرد؟
این مطالعه با هدف بررسی نقش انجمن معتادان گمنام در کاهش عود اعتیاد و بازتوانی روانی‌اجتماعی افراد بهبودیافته در ایران انجام شده است. پژوهشگران داده‌های ۳۹۰ نفر از اعضای فعال NA را بررسی کردند؛ افرادی که از نظر سن، تحصیلات، سابقه پاکی و میزان حضور در جلسات با یکدیگر تفاوت داشتند.
نکته مهم این است که پژوهش موضوع را فقط از زاویه «مصرف یا عدم مصرف» بررسی نکرده است. سلامت روان، کیفیت زندگی، حمایت همتایان، احساس تعلق اجتماعی و بازگشت فرد به یک زندگی سالم نیز بخشی از بررسی بوده‌اند. به بیان ساده‌تر، این پژوهش بهبودی از اعتیاد را فقط به قطع مصرف محدود نکرده و ابعاد روانی و اجتماعی آن را نیز مورد بررسی قرار داده است.
آیا حضور در جلسات NA با کاهش عود اعتیاد ارتباط دارد؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های پژوهش، بررسی رابطه میان حضور در جلسات و بازگشت به مصرف است. بیشتر شرکت‌کنندگان حضور مستمر در جلسات را یکی از عوامل مهم در کاهش احتمال عود خود دانسته‌اند. برخی نیز گفته‌اند در دوره‌های بحرانی و شرایط دشوار زندگی، حضور در جلسات نقش مهمی در جلوگیری از بازگشت آنان به مصرف داشته است.
در مقابل، بخشی از پاسخ‌دهندگان معتقد بودند فاصله گرفتن از جلسات و کاهش مشارکت در انجمن، احتمال بازگشت آنان به مصرف را افزایش می‌دهد.
نکته قابل‌توجه دیگر، سابقه بهبودی شرکت‌کنندگان است. بخش قابل‌توجهی از افراد بیش از ۹ سال پاکی مستمر گزارش کرده‌اند و بسیاری از پاسخ‌دهندگان نیز بیش از پنج جلسه در ماه حضور داشته‌اند.
اما در تفسیر این یافته باید محتاط بود. نمی‌توان از این آمار نتیجه گرفت که خود جلسات، تنها یا اصلی‌ترین علت این پاکی طولانی‌مدت بوده‌اند. عوامل متعددی می‌توانند در تداوم بهبودی نقش داشته باشند و این پژوهش نیز برای اثبات رابطه علت و معلولی طراحی نشده است.
درباره اثربخشی NA پژوهش گسترده دیگری نیز در سطح بین‌المللی انجام شده است. برای آشنایی با نتایج این تحقیقات، مقاله معتادان گمنام (NA) در ترک اعتیاد چقدر مؤثر است؟ را در مجله اعتیاد بخوانید.
ویدیو: کلید پاک ماندن در معتادان گمنام
نقش حمایت اعضای NA در حفظ بهبودی
یکی از بخش‌های مهم این پژوهش به نقش حمایت همتایان مربوط می‌شود. بسیاری از افرادی که مصرف مواد را متوقف می‌کنند، فقط با چالش‌های جسمانی ترک روبه‌رو نیستند؛ احساس تنهایی، ضعف روابط اجتماعی، اضطراب، کاهش اعتمادبه‌نفس و بحران هویت نیز می‌تواند پس از قطع مصرف ادامه پیدا کند.
جلسات معتادان گمنام محیطی فراهم می‌کنند که فرد در آن با کسانی روبه‌رو می‌شود که تجربه‌هایی مشابه او داشته‌اند. شرکت‌کنندگان در این پژوهش گفته‌اند ارتباط با سایر اعضا، احساس درک‌شدن، پذیرش اجتماعی و حمایت عاطفی را در آنان تقویت کرده و این حمایت در کنترل وسوسه مصرف و افزایش توان مقابله با مشکلات زندگی نیز مؤثر بوده است.
به بیان ساده‌تر، فرد در این جلسات فقط توصیه نمی‌شنود؛ بلکه افرادی را می‌بیند که تجربه اعتیاد و بهبودی داشته‌اند و توانسته‌اند مسیر خود را ادامه دهند. چنین تجربه‌ای می‌تواند الگویی عملی از امکان زندگی بدون مصرف مواد در اختیار فرد قرار دهد.
کاهش تنهایی و ایجاد احساس تعلق
اعتیاد در بسیاری از موارد با انزوای اجتماعی همراه است. روابط خانوادگی و دوستانه ممکن است آسیب ببینند و فرد پس از قطع مصرف نیز نتواند به‌سرعت یک شبکه اجتماعی سالم برای خود ایجاد کند.
بسیاری از پاسخ‌دهندگان این پژوهش گفته‌اند حضور در جلسات، احساس تنهایی آنان را کاهش داده و امیدشان به آینده را افزایش داده است. فضای همدلانه و حمایتگر جلسات نیز از نگاه آنان امکان صحبت درباره مشکلات و تجربه‌های شخصی را بدون ترس از قضاوت فراهم کرده است.
از این زاویه، جلسه NA فقط محلی برای صحبت درباره مصرف مواد نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از شبکه اجتماعی فرد در دوران بهبودی باشد.
جلسات NA، سلامت روان و کیفیت زندگی
پژوهش فقط به مسئله عود اعتیاد نپرداخته و سلامت روان و کیفیت زندگی افراد را نیز بررسی کرده است. بسیاری از شرکت‌کنندگان، مشارکت در جلسات را با بهبود وضعیت روحی، افزایش اعتمادبه‌نفس، تقویت مسئولیت‌پذیری و بهتر شدن روابط اجتماعی خود مرتبط دانسته‌اند.
برخی نیز گزارش کرده‌اند که پس از عضویت در معتادان گمنام، توانایی بیشتری برای مدیریت بحران‌های زندگی، کنترل هیجان‌ها و سازگاری اجتماعی پیدا کرده‌اند.
این یافته یادآور نکته مهمی است: هدف بهبودی پایدار فقط «امروز مصرف نکردن» نیست. توانایی روبه‌رو شدن با مشکلات زندگی بدون بازگشت به مصرف نیز بخش مهمی از مسیر بهبودی است.
بهبودی فقط قطع مصرف مواد نیست
شاید یکی از مهم‌ترین پیام‌های این پژوهش همین باشد. قطع مصرف می‌تواند آغاز مسیر باشد، اما بازتوانی روانی‌اجتماعی فراتر از آن است. فرد ممکن است پس از ترک همچنان نیازمند بازسازی روابط خانوادگی، افزایش اعتمادبه‌نفس، بازگشت به فعالیت‌های شغلی و اجتماعی و پیدا کردن دوباره امید به آینده باشد.
پژوهش، سلامت روان، اعتمادبه‌نفس، روابط اجتماعی، اشتغال، احساس تعلق و امید به آینده را از بخش‌های این فرایند بازتوانی مورد توجه قرار داده است.
از این منظر، انجمن معتادان گمنام را نیز نباید صرفاً ابزاری برای جلوگیری از مصرف مجدد دانست. مشارکت اجتماعی، کمک به دیگر اعضا و پذیرفتن مسئولیت می‌تواند به بازسازی بخش‌هایی از زندگی کمک کند که در دوران اعتیاد آسیب دیده‌اند.
این همان تفاوت مهم میان قطع مصرف و بهبودی است.
این پژوهش چه چیزی را ثابت نمی‌کند؟
برای ارزیابی درست نتایج، لازم است محدودیت‌های پژوهش را نیز در نظر بگیریم.
روش این مطالعه توصیفی ـ همبستگی بوده است، نه یک کارآزمایی که بتواند رابطه علت و معلولی را اثبات کند. به بیان ساده‌تر، پژوهش می‌تواند نشان دهد بین مشارکت در جلسات معتادان گمنام و برخی شاخص‌های بهبودی ارتباط وجود دارد، اما نمی‌تواند ثابت کند حضور در جلسات، تنها یا مستقیم‌ترین علت کاهش عود بوده است.
بخش زیادی از اطلاعات نیز بر پایه گزارش خود شرکت‌کنندگان جمع‌آوری شده است. احتمال سوگیری در پاسخ‌ها، حساسیت موضوع اعتیاد و تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی مناطق مختلف از عواملی هستند که می‌توانند بر نتایج تأثیر بگذارند.
نکته دیگر این است که نمونه پژوهش از میان اعضای فعال انتخاب شده است. بنابراین افرادی که وارد NA شده‌اند اما پس از مدتی انجمن را ترک کرده‌اند یا نتیجه مورد انتظار خود را نگرفته‌اند، ممکن است در چنین نمونه‌ای کمتر دیده شوند.
عوامل دیگری مانند درمان تخصصی، حمایت خانواده، اشتغال، وضعیت اقتصادی و شرایط زندگی نیز می‌توانند بر احتمال عود و پایداری بهبودی تأثیر بگذارند.
بنابراین دقیق‌ترین جمع‌بندی این است: این پژوهش از وجود ارتباط مثبت میان مشارکت در جلسات معتادان گمنام و برخی شاخص‌های بهبودی حمایت می‌کند. NA به‌تنهایی علت کاهش عود اعتیاد است.
جایگاه معتادان گمنام در درمان اعتیاد
یکی از اشتباهات رایج، قرار دادن درمان تخصصی اعتیاد و معتادان گمنام در برابر یکدیگر است؛ در حالی که این دو الزاماً رقیب یکدیگر نیستند.
نیازهای افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد یکسان نیست. برخی افراد به درمان پزشکی، دارو، روان‌درمانی یا سایر خدمات تخصصی نیاز دارند و شرکت در جلسات NA نباید جایگزین درمان ضروری پزشکی یا روان‌شناختی شود.
در مقابل، درمان تخصصی نیز همیشه نمی‌تواند شبکه حمایت اجتماعی بلندمدتی را که فرد پس از پایان دوره درمان به آن نیاز دارد فراهم کند.
معتادان گمنام می‌تواند بخشی از این نیاز به حمایت مستمر را پاسخ دهد؛ زیرا امکان ارتباط طولانی‌مدت با افرادی را فراهم می‌کند که خود تجربه اعتیاد و بهبودی دارند.
نتیجه‌گیری
نتایج این پژوهش روی ۳۹۰ شرکت‌کننده ایرانی نشان می‌دهد مشارکت مستمر در جلسات معتادان گمنام، از دیدگاه اعضای مورد مطالعه، با کاهش احتمال عود، افزایش حمایت اجتماعی، کاهش احساس تنهایی و بهبود برخی جنبه‌های سلامت روان و کیفیت زندگی ارتباط دارد.
شاید مهم‌ترین پیام این تحقیق آن باشد که بهبودی از اعتیاد با قطع مصرف پایان نمی‌یابد. بازسازی روابط، ایجاد شبکه حمایتی، احساس تعلق و یادگیری زندگی بدون مواد نیز بخشی از این مسیر است.
یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد انجمن معتادان گمنام می‌تواند برای برخی افراد یکی از منابع حمایت بلندمدت در این مسیر باشد؛ هرچند نتایج پژوهش، اثربخشی NA را برای همه افراد یا به‌عنوان جایگزین درمان تخصصی اثبات نمی‌کند.
پژوهشگران: محمود چرونده، شذی مدرسی، مهشید ساحلی
دانشگاه آزاد. تهران مرکز
برای مطالعه کامل متن این تحقیقات فایل دانلود پژوهش کامل را از اینجا دانلود کنید: PDF
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است.