این مقاله توسط دکتر علیرضا ملازاده، روانشناس، محقق، استاد دانشگاه و درمانگر حوزه اعتیاد، بازبینی و تایید شده است. dr.alimollazade@
مقدمه
کمپینهای موفق جهانی مبارزه با اعتیاد عموماً رویکردی تلفیقی و چندبعدی داشتهاند که مؤلفههایی چون آگاهیرسانی علمی، پیشگیری، مداخلات جامعهمحور، کاهش انگ و تبعیض، ترویج مشارکت مردمی و بهرهگیری اثربخش از رسانههای مدرن را دربرمیگیرد. در دهههای اخیر، کشورهای مختلف با راهبردها و سیاستهای متنوعی به مقابله با اعتیاد پرداختهاند. بعضی برنامهها صرفاً به اقداماتی مقطعی و کوتاهمدت محدود شدهاند، اما گروهی از کمپینها توانستهاند با نوآوری، شواهد علمی و انسجام اجرایی، به تحول جدی در سطح ملی و حتی الگوسازی جهانی منجر شوند.
این مقاله «مجله اعتیاد»، نمونههایی از موفقترین کمپینهای جهانی مقابله با اعتیاد طی یک دهه اخیر را مرور و تحلیل میکند؛ طرحهایی که با پیوند راهکارهایی چون آموزش گسترده، آگاهیرسانی، کاهش آسیب، اصلاح مقررات و ترویج همکاری بینبخشی، موفق به کاهش معنادار مصرف مواد، ارتقای پیشگیری و تسهیل بازتوانی اعتیاد شدند. از جمله این نمونهها میتوان به مدل جامعهمحور ایسلند (کاهش چشمگیر مصرف مواد در نوجوانان) و سیاست درمانمحور پرتغال (جرمزدایی و حمایت اجتماعی) اشاره کرد، که هر دو الگویی نوین در مدیریت اعتیاد ایجاد کردند.
هدف این مقاله تنها معرفی تجربیات موفق بینالمللی نیست؛ بلکه تلاش میشود عوامل کلیدی موفقیت این کمپینها شناسایی و بررسی شود که چگونه میتوان آموزههای برگرفته از آنها را در بستر فرهنگی و اجتماعی ایران بومیسازی کرد. سؤال محوری این است که چگونه میتوان با الهام از راهبردهای موفق جهانی، کمپینی ملی و جامع طراحی نمود که نه فقط بر کاهش مصرف مواد، بلکه بر کاهش انگ اجتماعی، تسهیل بازگشت اجتماعی بهبودیافتگان و دستیابی به بهبودی پایدار و سالم نیز تمرکز داشته باشد.
اعتیاد در ایران و ضرورت بازنگری بنیادین سیاستها
اعتیاد در ایران به یکی از مهمترین بحرانهای اجتماعی و بهداشتی تبدیل شده است که ابعاد آن دیگر صرفاً با رویکرد انتظامی و قضائی قابل مدیریت نیست. بر اساس برآوردهای رسمی، اگر خانوادهها و اطرافیان افراد معتاد را نیز محاسبه کنیم، حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفر به شکل مستقیم یا غیرمستقیم از پیامدهای اعتیاد آسیب میبینند. تنها در سال ۱۳۹۹ بیش از ۴٬۶۰۰ نفر جان خود را بر اثر عوارض ناشی از مصرف مواد مخدر از دست دادهاند. (اعتیاد در ایران)
از نگرانیهای جدی دیگر، کاهش سن آغاز مصرف است؛ بهگونهای که میانگین شروع مصرف مواد در کشور به حدود ۱۶ سال رسیده است. شیوع اعتیاد در برخی گروهها نیز بالاتر گزارش شده است. حدود ۲۲ درصد از کارگران در برخی مطالعات سابقه مصرف دارند و در میان دانشآموزان نیز اگرچه میزان شیوع پایینتر (حدود ۲٪) است، اما روند افزایشی آن هشداردهنده است. (شرق)
با وجود گستردگی بحران، موانع متعددی مانع دستیابی به نتایج پایدار شدهاند:
• غلبه رویکرد قضائی و انتظامی در سیاستگذاری، با تمرکز بر دستگیری و مجازات به جای پیشگیری و درمان.
• عملکرد محدود مراکز ترک اجباری و کمپها که بیشتر بر پاکسازی ظاهری شهرها تکیه دارند، بدون برنامه منسجم برای بازتوانی، اشتغال و بازگشت اجتماعی بهبودیافتگان.
• ضعف در آمار دقیق و شفاف، به دلیل پنهانکاری ناشی از انگ اجتماعی و جرمانگاری، که امکان سیاستگذاری علمی را محدود میکند.
• تغییر الگوی مصرف به سمت روانگردانها و مواد صنعتی مانند شیشه، و افزایش مصرف در میان نوجوانان و زنان.
• ناهماهنگی دستگاهها، کمبود مراکز درمانی باکیفیت، نبود حمایت اجتماعی از بهبودیافتگان و خانوادهها، و ضعف نظام نظارتی.
این شرایط نشان میدهد که ایران نیازمند تحولی اساسی در نگاه به اعتیاد است. حرکت از سیاستهای صرفاً تنبیهی به سوی یک مدل جامع و انسانی که بر پیشگیری، آموزش، کاهش آسیب، درمان و بازتوانی همزمان تمرکز داشته باشد، ضرورتی فوری است. در این مسیر، بهرهگیری از تجربههای موفق جهانی میتواند به طراحی راهکارهایی مؤثر، علمی و پایدار برای مقابله با اعتیاد در کشور کمک کند. (ایرنا)
بررسی موفقترین کمپینهای جهانی مبارزه با اعتیاد
در دهه اخیر، برنامهها و کمپینهای متعددی در جهان اجرا شدهاند که توانستهاند تأثیر قابلتوجهی بر کاهش آسیبهای ناشی از اعتیاد بگذارند. در ادامه به مهمترین این تجربهها و دستاوردهایشان میپردازیم:
۱. سیاست درمانمحور پرتغال:
پرتغال از سال ۲۰۰۱ با جرمزدایی از مصرف مواد و تمرکز بر درمان به جای مجازات، رویکردی انقلابی در مدیریت اعتیاد ایجاد کرد. در این مدل، افراد به جای زندان به کمیسیونهای تخصصی ارجاع میشوند و به خدماتی مانند درمان نگهدارنده با متادون، توزیع سرنگ تمیز، مشاوره روانی و حمایت اجتماعی دسترسی دارند. نتایج این سیاست چشمگیر بوده است: کاهش ۹۰ درصدی ابتلا به HIV، کاهش مرگومیر ناشی از مصرف مواد به کمترین سطح در اروپا، و نصف شدن شمار مصرفکنندگان هروئین. این تجربه نشان داد که رویکرد درمانمحور نهتنها سلامت عمومی را ارتقا میدهد، بلکه هزینههای اجتماعی را نیز کاهش میدهد و بازگشت افراد به زندگی سالم را تسهیل میکند. (knowledge)
۲. مدل پیشگیری جامعهمحور ایسلند:
ایسلند با اجرای یک طرح ملی، خانوادهها، مدارس، پژوهشگران و دولت را درگیر ساخت و با اقداماتی مانند فعالیتهای بعد از مدرسه، محدودیت رفتوآمد شبانه نوجوانان، و تقویت اوقات فراغت سالم توانست فرهنگ مصرف مواد را در بین جوانان متحول کند. نتیجه این برنامه شگفتانگیز بود: مصرف الکل در نوجوانان از ۴۲ درصد به کمتر از ۵ درصد کاهش یافت و مصرف سیگار و حشیش نیز افت چشمگیری پیدا کرد. این مدل نشان میدهد که پیشگیری مؤثر نیازمند مشارکت اجتماعی و ایجاد جایگزینهای سالم برای جوانان است. (W.H.O.)
۳. کلینیکهای درمانی هروئین تحت نظارت (اروپا):
کشورهایی مانند بریتانیا، سوئیس، دانمارک، هلند و آلمان برای افراد وابسته به هروئین که به درمانهای مرسوم پاسخ نمیدهند، کلینیکهایی راهاندازی کردند که مصرف هروئین در آنها تحت نظارت کادر درمان انجام میشود. هدف این طرح، کاهش رفتارهای پرخطر و فراهمکردن فرصتی برای هدایت تدریجی بیماران به سمت درمان بود. نتایج نشان داد این مراکز باعث کاهش جرایم، کاهش مصرف مواد غیرقانونی و افزایش نرخ موفقیت درمان شدند. (Ciencias Médicas)
۴. اتاقهای تزریق ایمن و کاهش آسیب (کانادا و سایر کشورها):
راهاندازی نخستین اتاق تزریق ایمن در ونکوور کانادا و گسترش آن به سایر کشورها، نقطه عطفی در کاهش آسیبهای ناشی از مصرف تزریقی بود. در این مراکز، هیچ مورد مرگی بر اثر اُوردوز ثبت نشده است و آمارها نشان میدهد مرگومیر ناشی از اُوردوز در مناطق اطراف کاهش یافته است. همچنین، افرادی که از این مراکز استفاده میکنند، تمایل بیشتری به مراجعه برای درمان و ترک پایدار نشان دادهاند. این تجربه با تأکید بر کرامت انسانی و کاهش انگ، الگویی جدید برای حمایت از افراد سختدرمان ارائه میدهد. (whyy.org)
۵. پروژه متآمفتامین مونتانا (آمریکا):
این کمپین رسانهای با شعار «حتی یک بار نه» و استفاده از تبلیغات تکاندهنده، به هدف پیشگیری از اولین مصرف متآمفتامین طراحی شد. در ایالت مونتانا و چند ایالت دیگر، مصرف مت در نوجوانان تا ۶۳ درصد، در بزرگسالان ۷۲ درصد و جرایم مرتبط با آن ۶۲ درصد کاهش یافت. هرچند برخی پژوهشها درباره پایداری این نتایج تردیدهایی مطرح کردهاند، اما این کمپین بهعنوان یک الگوی الهامبخش در حوزه رسانه و پیشگیری شناخته میشود. (montanameth.org)
۶. کمپین «بالای نفوذ» (Above the Influence, USA):
این کمپین با تأکید بر پیامهای مثبت، تقویت خودباوری و مهارت نه گفتن، از طریق تبلیغات خلاقانه و مشارکت جوانان در سطح محلی اجرا شد. مطالعات مستقل نشان دادند نوجوانانی که در معرض این پیامها قرار گرفتند، تمایل کمتری به تجربه مواد بهویژه ماریجوانا داشتند. این مدل نشان میدهد که ترکیب رسانه با توانمندسازی فردی میتواند بر نگرش و رفتار نسل جوان اثر عمیق بگذارد. (ATI)
این نمونهها ثابت میکنند که هیچ راهحل یکبعدی برای مقابله با اعتیاد وجود ندارد. موفقیت زمانی حاصل میشود که آموزش، درمان، کاهش آسیب، اصلاح قوانین و حمایت اجتماعی در قالب یک راهبرد جامع و چندسطحی با هم ترکیب شوند. چنین رویکردی نهتنها مصرف مواد را کاهش میدهد، بلکه به کاهش انگ اجتماعی و بازگشت سالم به جامعه نیز کمک میکند.
در مجله اعتیاد etiad.org بیشتر بخوانید
مهارتهای زندگی برای پیشگیری از اعتیاد
راهکارهای علمی پیشگیری از اعتیاد
تحلیل عوامل کلیدی موفقیت
بررسی تجربههای موفق جهانی نشان میدهد که چند عامل اساسی، نقش تعیینکنندهای در موفقیت این کمپینها داشتهاند. این عوامل در چهار بُعد اصلی فرهنگی، رسانهای، اجتماعی و ساختاری قابل شناسایی هستند:
۱. عوامل فرهنگی و مشارکت اجتماعی
کمپینهای موفق، در گام نخست جامعه و فرهنگ را هدف قرار دادهاند. آنها با مشارکت فعال خانوادهها، جوانان و نهادهای محلی توانستهاند بستر تغییر پایدار را فراهم کنند. نمونه شاخص این رویکرد، طرح پیشگیرانه ایسلند است که با تقویت نقش خانواده و جامعه، هنجارهای تازهای در مورد مصرف مواد ایجاد کرد.
توانمندسازی افراد درگیر اعتیاد، حضور سازمانهای مردمنهاد (NGOها) و گروههای داوطلبانه، به افزایش حمایت اجتماعی و مطالبهگری برای اصلاح ساختارها منجر شده است. همچنین، بهرهگیری از نفوذ چهرههای فرهنگی و اجتماعی در کاهش انگ و تبعیض نقش مهمی ایفا کرده است. در این مدلها، مردم نه صرفاً گیرنده پیام، بلکه بخشی از راهحل و عامل تغییر محسوب میشوند.
۲. پیامرسانی و نقش رسانهها
کمپینهای مؤثر به طراحی پیامهای خلاقانه و مبتنی بر شواهد علمی توجه ویژه دارند. این پیامها بسته به نیاز مخاطب، میتوانند شوکآور، هشداردهنده یا مثبتنگر باشند و بر اساس پژوهشهای روانشناختی انتخاب میشوند.
موفقیت این کمپینها در گرو استفاده از تنوع رسانهای است: تلویزیون، شبکههای اجتماعی، تبلیغات محیطی و حتی رسانههای محلی. تطبیق پیام با زبان و فرهنگ بومی باعث میشود اثرگذاری آن عمیقتر و پایدارتر باشد. همچنین، تداوم ارتباط رسانهای و بازتولید مداوم پیام در مناطق مختلف، احتمال موفقیت کمپین را چند برابر میکند.
۳. پشتیبانی اجتماعی و اقدامات عملی
پیامرسانی بهتنهایی کافی نیست؛ کمپینهای موفق همواره آن را با خدمات و اقدامات عملی همراه کردهاند.
ایجاد جایگزینهای سالم برای جوانان مانند فعالیتهای ورزشی، هنری و باشگاههای محلی، میل به مصرف مواد را کاهش میدهد.
دسترسی آسان به خدمات درمانی، مشاوره و بازتوانی، موانع روانی و اداری مراجعه افراد آسیبدیده را برمیدارد.
برنامههای کاهش آسیب مانند توزیع سرنگ تمیز، آموزش احیای اُوردوز و ارائه نالوکسون نقش مهمی در نجات جان افراد و فراهمکردن زمینه بازگشت به بهبودی دارند.
این اقدامات نشان میدهند که موفقیت تنها در پیامهای هشداردهنده نیست، بلکه در پشتیبانی عملی و ایجاد فرصتهای واقعی برای تغییر نهفته است.
۴. سیاستگذاری و حمایت پایدار
هیچ کمپینی بدون پشتیبانی سیاسی و سیاستگذاری هوشمندانه ماندگار نمیماند.
اصلاح قوانین، مانند جرمزدایی از مصرف مواد، مسیر درمان و کاهش آسیب را هموار میکند.
تأمین بودجه پایدار دولتی برای خدمات درمانی، پیشگیری و کاهش آسیب، ضامن تداوم برنامههاست.
ایجاد چتر حمایتی قانونی برای گروههای آسیبپذیر به آنان جرأت میدهد بدون ترس از مجازات، به کمک و درمان دسترسی داشته باشند.
همسویی کمپینها با سیاستهای کلان سلامت عمومی و پرهیز از نگاه صرفاً تنبیهی، تضمین میکند که دستاوردهای مثبت به نتایج موقتی محدود نشوند.
تحلیل تطبیقی با شرایط ایران
مطالعات اخیر نشان میدهند که ایران در دهههای اخیر بیشتر بین دو رویکرد تقسیم شده است: کاهش آسیب و خدمات درمانی از یک سو، و سیاستهای قضائی–تنبیهی از سوی دیگر. یک مقاله تحقیقی در Society for the Study of Addiction میگوید ایران «در یک تجربه تکاملی» بین ترکیب خدمات درمانی / کاهش آسیب و اقدامات قضائی قرار گرفته است و این ترکیب گاهی منسجم نیست. (PubMed)
یکی از نقاط قوت ایران، پیشینه قابل توجه در روشهای کاهش آسیب است؛ مثلاً درمان نگهدارنده با متادون و مراکز کاهش آسیب جزو سیاستهای پذیرفتهشدهاند. اما موانع مهمی وجود دارند:
⚠️ نبود هماهنگی ساختاری بین نهادهای مختلف متولی (بهداشت، بهزیستی، قوه قضائیه) و ضعف هماهنگی بین بخشی؛
⚠️ انگ شدید اجتماعی برای افراد درگیر اعتیاد که منجر به پنهانکاری، مقاومت در مراجعه درمانی و تأخیر در شروع مداخلات پیشگیرانه میشود؛
⚠️ کمبود دادههای دقیق و شفاف روی مصرف مواد خاص مثل شیشه و روانگردانها و نیز دادههای منطقهای؛
⚠️ چالشهای فرهنگی و مذهبی درباره برخی روشهای کاهش آسیب (مثلاً اتاق تزریق ایمن) که در بسیاری از استانها هنوز تابو است.
بنابراین، تحلیل تطبیقی نشان میدهد که بسیاری از عوامل موفق جهانی میتوانند در ایران قابل تطبیق باشند—به ویژه مواردی که با حمایت اجتماعی، مشارکت محلی و آموزش عمومی همراهند—اما نیاز به تعدیل فرهنگی، قانونی و ساختار سیاستگذاری دارند.
با استفاده از گزینه «جستجو» در بالای سایت مجله اعتیاد etiad.org، به دنیایی از اطلاعات جامع و معتبر دسترسی پیدا کنید. صدها مقاله علمی، تحقیقی، و کاربردی در زمینه انواع اعتیاد، راهکارهای درمان، و روشهای کمک به افراد معتاد در انتظار شماست. این ابزار قدرتمند به شما امکان میدهد تا بهسرعت و بهطور دقیق محتوای مورد نیاز خود را پیدا کنید و از جدیدترین یافتههای علمی برای بهبود آگاهی و ارتقای کیفیت زندگی استفاده کنید.
ارائه راهبرد و کمپین ملی پیشنهادی برای ایران
با توجه به تحلیل بالا، راهبرد ملی برای ایران میتواند به این شکل تدوین شود:
💥 ایجاد چارچوب قانونی و سیاستی منسجم
💥 تصویب قانون یا دستورالعمل «دادگاه درمانمحور» (Drug Court) که معتادان را به جای زندان، به درمان اجباری و نظارت همراه معرفی کند.
💥 تضمین حمایت حقوقی برای بهبودیافتگان: اشتغال، بیمه درمانی، حق اقامت و کاهش تبعات قانونی مرتبط با گذراندن
دوره درمان.
💥 گسترش خدمات درمانی و کاهش آسیب با دسترسی فراگیر
💥 افزایش مراکز درمان سرپایی و کاهش هزینه مراجعه برای افراد کمدرآمد؛
💥 توسعه برنامههای کاهش آسیب با روشهایی مثل توزیع سرنگ پاک، درمان نگهدارنده، آموزش احیای اُوردوز؛
💥 آموزش و آگاهسازی هدفمند
💥 تدوین پیامهای رسانهای با مطالعات روانشناختی روی نوجوانان، زنان، مناطق شهری و روستایی؛
💥 استفاده از رسانههای محلی و شبکههای اجتماعی، همچنین همکاری با چهرههای شناختهشده فرهنگی و مذهبی برای کاهش انگ؛
💥 برنامههای آموزشی در مدارس، دانشگاهها و مراکز فرهنگی محلی.
💥 مشارکت جامعه و سازمانهای مردمنهاد
💥 ایجاد ساختار مشارکت محلی؛ مراکز محلهای، مساجد، نهادهای داوطلب؛
💥 توانمندسازی بهبودیافتگان به عنوان سفیران تغییر فرهنگی؛
💥 برنامهریزی برای جایگزینهای سالم جهت پر کردن وقت فراغت جوانان.
💥 نظارت، ارزیابی و پژوهش مداوم
💥 تعیین شاخصهای قابل اندازهگیری (کاهش مصرف، کاهش موارد اُوردوز، بهبود سلامت روانی و اجتماعی)؛
💥 اجرای طرحهای آزمایشی محلی و پایش نتایج؛
💥 گزارش شفاف و مستمر نتایج به عموم و سیاستگذاران برای اصلاح راهبردها.
مطالعه موردی (اختیاری)
برای دادن بعد عملی، پیشنهاد میشود یک مطالعه موردی آزمایشی در یک استان کشور اجرا شود. مثلاً:
استان انتخابی: استانی با نرخ بالای مصرف مواد صنعتی/تزریقی (مثلاً استانهای شرق یا جنوب کشور)
مولفهها:
برگزاری کمپین رسانهای محلی با پیامهایی متناسب با فرهنگ آن استان
ایجاد مرکز کاهش آسیب محلی (توزیع سرنگ، مشاوره، درمان سرپایی)
کارگاههای آموزشی در مدارس و مساجد و جلسات با والدین
دسترسی قانونی و حمایتی بهبودیافتگان برای بازتوانی اجتماعی
سنجهها برای ارزیابی:
تغییر نگرش عمومی نسبت به اعتیاد (پیش/پسا کمپین)
تعداد مراجعهکنندگان به خدمات درمان و کاهش آسیب
میزان تزریق سرنگ مشترک و موارد اُوردوز
رضایت مخاطبان و مشارکت جامعه
این مطالعه موردی، امکان مشاهده نقاط ضعف و قوت اجرای بومی را فراهم میکند و دادههای محلی را برای مقیاسپذیری راهبردهای پیشنهادی در سطح ملی فراهم خواهد کرد.
نتیجهگیری و کلام پایانی
تجربههای جهانی نشان میدهند که موفقیت پایدار در مقابله با اعتیاد زمانی به دست میآید که مداخلات بهصورت چندبعدی و هماهنگ اجرا شوند. تطبیق فرهنگی، پیامرسانی هدفمند، پشتیبانی اجتماعی فراگیر و سیاستگذاری هوشمندانه چهار ستون اصلی این رویکرد هستند. زمانی که این عناصر در کنار هم قرار گیرند، روند اعتیاد نه تنها متوقف میشود بلکه میتواند بهتدریج معکوس شده و جامعه به سمت بهبودی پایدار و زندگی سالمتر حرکت کند.
در ایران، وجود سابقه قابلتوجه در برنامههای کاهش آسیب و درمان، نقطه شروعی ارزشمند است. با این حال، برای دستیابی به نتایج بلندمدت، لازم است موانع ساختاری، قانونی و فرهنگی شناسایی و رفع شوند. راهبرد پیشنهادی این مقاله فراتر از کاهش مصرف مواد است و بر کاهش انگ اجتماعی، توانمندسازی افراد درگیر اعتیاد، و فراهمکردن فرصت واقعی برای بازگشت به جامعه تمرکز دارد.
اجرای پروژههای آزمایشی محلی با نظارت دقیق، جمعآوری دادههای شفاف و گزارش عمومی نتایج، میتواند زمینهساز گسترش راهبردهای موفق در سطح ملی باشد. این روند باعث میشود تصمیمگیریها بر پایه شواهد علمی انجام گیرد و اعتماد عمومی به برنامهها افزایش یابد.
چشمانداز ایران امیدوارکننده است؛ اگر سیاستگذاران، سازمانهای مدنی و مردم با ارادهای مشترک در این مسیر گام بردارند، کشور میتواند در دهه آینده به الگویی منطقهای برای مبارزه با اعتیاد تبدیل شود؛ الگویی که نه تنها به کاهش آسیبهای فردی و اجتماعی منجر میشود، بلکه به ارتقای کیفیت زندگی بهبودیافتگان و ساختن جامعهای همراه با سلامت، همبستگی و امید کمک خواهد کرد.
تحقیق، ترجمه و نگارش: تحریریه مجله اعتیاد etiad.org
REFERENCES
1) Shafiee, S. A., Vedadhir, A., & Razaghi, E. (2023). Ups and downs of addiction harm reduction in Iran: key insights and implications for harm reduction policy and policing. Harm Reduction Journal.
این لینک
2) Ekhtiari, H., et al. (2020). The evolution of addiction treatment and harm reduction programs in Iran: a chaotic response or a synergistic diversity? Addiction.
این لینک
3) Mirzaei, S., et al. (2024). Unveiling the roadblocks: exploring substance use disorder treatment policies in Iran through a qualitative lens. Addiction Science & Clinical Practice.
این لینک
4) World Health Organization. (2024). Global status report on alcohol and health and treatment of substance use disorders.
این لینک
5) Babor, T. F., et al. (2018). Drug Policy and the Public Good (2nd ed.). Oxford University Press.
این لینک
6) European Union Drugs Agency (formerly EMCDDA). (2023). European Drug Report 2023: Trends and Developments.
این لینک
7) Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. New England Journal of Medicine.
این لینک
8) National Institute on Drug Abuse (NIDA). (2018, rev.). Principles of Drug Addiction Treatment: A Research-Based Guide (Third Edition).
این لینک
9) Carpenter, C. S., et al. (2011). Exposure to the Above the Influence antidrug advertisements and adolescent marijuana use. American Journal of Public Health.
این لینک
10) Marshall, B. D. L., et al. (2011). Reduction in overdose mortality after the opening of North America’s first medically supervised safer injecting facility: a retrospective population-based study. The Lancet.
این لینک
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.