چگونه با فرد معتاد رفتار کنیم؛ بایدها و نبایدهایی که خانواده‌ها نمی‌دانند

پیش‌گفتار

وقتی یکی از اعضای خانواده درگیر اعتیاد می‌شود، اولین و مهم‌ترین سؤال این است: چگونه با فرد معتاد رفتار کنیم؟ بسیاری از خانواده‌ها با نیت کمک، ناخواسته رفتارهایی انجام می‌دهند که مصرف را تشدید می‌کند یا امید به درمان را کاهش می‌دهد.

خشم، ترحم افراطی، اجبار به ترک یا ناامیدی، واکنش‌هایی طبیعی اما پرخطر هستند. اعتیاد یک اختلال قابل درمان است، اما نوع برخورد خانواده می‌تواند مسیر بهبودی را هموار کند یا آن را به بن‌بست بکشاند.

سوء مصرف مواد علاوه‌ بر مشکلات پیچیده‌ای که برای خودِ مصرف‌کننده ایجاد می‌کند، خانوادۀ او را نیز با فشارهای روانی، عاطفی و اجتماعی متعددی روبه‌رو می‌سازد. مطلع‌شدن از این‌که یکی از عزیزان گرفتار اعتیاد شده، تجربه‌ای دردناک و شوکه‌کننده است و اغلب با احساساتی مانند خشم، دل‌شکستگی یا کلافگی همراه می‌شود. هرچند این احساسات طبیعی هستند، اما در چنین شرایطی حفظ امید و تلاش آگاهانه برای حل مسئله اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا امکان بهبودی و درمان وجود دارد.

اعضای خانواده در بسیاری از موارد نمی‌دانند چگونه باید با فرد معتاد رفتار کنند و چه اقداماتی واقعاً کمک‌کننده است. آگاهی از بایدها و نبایدهای رفتاری، یکی از اصول اساسی تعامل سالم با فرد معتاد است.

در این مقاله، تلاش کرده‌ایم با تکیه بر منابع علمی و تجربه‌های بالینی، راهنمایی عملی و واقع‌بینانه برای خانواده‌ها ارائه دهیم؛ راهنمایی‌ای که هدف آن کمک کردن است، نه آسیب زدن ناخواسته.

نویسنده: دکتر فاطمه اشرف زاده/ مجله اعتیاد/تاریخ نگارش: ۱۴خرداد ۱۴۰۰

 رفتار خانواده می‌تواند اعتیاد را تشدید یا درمان را ممکن کند

 رفتار خانواده می‌تواند اعتماد را تقویت کند یا آن را به‌طور کامل از بین ببرد.

پیش از ورود به مبحث باید و نبایدهای رفتاری، لازم است بدانیم که کلید اصلی اثربخشی رفتار صحیح با فرد معتاد ایجاد اعتماد است. هرچندکه فرد معتاد با روی‌آوردن به اعتیاد، اعتماد شما را به نوعی پایمال نموده است؛ اما برای رهایی از این وضعیت، ایجاد و حفظ اعتماد ضروری‌ست. بدون اعتماد، رفتارهای شما نه به معنای کمک، بلکه به معنای سعی در کنترل نمودنِ او تلقی خواهد شد.

برای ایجاد اعتماد، هرگز با لحن تند، پرخاشگرانه، اهانت‌آمیز یا تحقیرآمیز با او صحبت نکنید. بدانید که اعتیاد یک بیماری‌ست؛ پس به معتاد به دید مجرم نگاه نکنید و حتی زمانی که عصبی هستید سعی کنید، از تعمیم مشکلاتِ مختلفِ زندگی به اعتیادِ فرد جدا اجتناب کنید. همواره به یاد داشته باشید که اینگونه رفتارها تیشه‌ای‌ست به ریشۀ تلاش‌هایتان؛ چراکه احساس سرخوردگیِ حاصل از آن، فرد معتاد را به سمت مصرف مواد می‌کشاند. برای رفتار مناسب با فرد معتاد، پس از پایه‌ریزی یک اعتماد دوطرفه، توصیه‌های رفتاری زیر را دنبال نمایید.

در رفتار با فرد معتاد چه کارهایی را نباید انجام داد؟

برخی رفتارهای رایج خانواده‌ها، با وجود نیت خیر، می‌تواند مقاومت فرد معتاد را افزایش دهد و احتمال بازگشت به مصرف را بالا ببرد.

اجبار به ترک: بسیاری از خانواده‌ها تصور می‌کنند، مجبور کردن فرد معتاد به ترک با هر روشِ ممکن، راه خلاصی از این مشکل است. برای همین با حبس فرد معتاد یا به اجبار فرستادن وی به کمپ‌های ترک اعتیاد، سعی به وادار کردن او به ترک دارند. لازم است بدانید که طبق مطالعات؛ اجبار معتاد به ترک، شاید برای مدتی کوتاه نتیجه‌بخش باشد؛ اما پس از مدتی فرد به اعتیاد باز خواهد گشت.

ترحم بی‌جا: عده‌ای در نوع رفتار با فرد معتاد، راه دلسوزی را در پیش می‌گیرند و با این طرز تفکر که فردِ معتاد ناتوان است و باید به او ترحم کرد، هر مسئولیتی حتی مسئولیت‌های ساده را از او سلب می‌نمایند. و بدتر اینکه با این باور که معتاد توانایی پول‌درآوری ندارد، مخارجش را تأمین می‌کنند، مشکلات خانواده را از او پنهان می‌کنند و اینگونه وانمود می‌کنند که همه چیز خوب و عالی است. این نوع رفتارها نه تنها کمکی نخواهد کرد، بلکه مسیر ادامۀ اعتیاد را برای آنان هموارتر خواهد ساخت.

ناامیدی: دست کشیدن از کمک به فرد معتاد از مخرب‌ترین رفتارهای ممکن است. گاهی فرد یا افرادِ یاری‌رسان در مواجهه با بی‌میلی معتاد به پذیرش کمک یا مشاهدۀ مصرف دوبارۀ مواد توسط فرد، تسلیم می‌شوند. اما به یاد داشته باشید که دست کشیدن شما از کمک رسانی به معنای دست کشیدن معتاد از امید و غرق شدن در منجلاب اعتیاد است.

---

به مواد مخدر معتاد نخواهید شد اگر بار اول مصرف نکنید

↓

مطالب مرتبط در آرشیو مجله اعتیاد etiad.org

بهترین روش ترک اعتیاد

با دلایل روانی اعتیاد آشنا شوید

چگونه رفتار کنیم تا شانس درمان افزایش یابد؟

رفتار مؤثر با فرد معتاد نیازمند صبر، آگاهی و مشارکت فعال خانواده در فرایند درمان است.

بایدها در رفتار با  فرد معتاد

شاید بتوان گفت، اولین گام برای اقدام به رفتارهای کمک‌رسان، آمادگی روانیِ خودتان برای مشکلات و سختی‌های احتمالی است. لازم است بدانید که رهایی از اعتیاد، فرایندی آسان و سریع نیست؛ بلکه به عزمی راسخ و اراده‌ای قوی نیاز دارد. با انتظار داشتن سختی‌ها و مشکلات احتمالی در این مسیر، بهتر می‌توانید به فرد معتاد یاری رسانید.

کسب اطلاعات کافی دربارۀ اعتیاد: آگاهی از نوع اعتیاد فرد، ماده‌ای که مصرف می‌شود و اثرات ناشی از آن برای نوع رفتار صحیح با فرد معتاد امری ضروری‌ست. در بسیاری از روش‌های درمانی اعتیاد، با تأکید بر ضرورت درگیریِ خانواده؛ آموزش اعضای خانوادۀ فرد معتاد یکی از بخش‌های درمانی به شمار می‌آید. بنابراین؛ مراجعه به متخصص و کسب آموزش‌های لازم، گام مهمی برای رفتارصحیح با فرد معتاد و کمک به وی خواهد بود.

نظارت هوشمندانه: فردِ معتاد نباید احساس کند شما دائم مراقب او هستید یا کنترل رفتارهایش را به دست گرفته‌اید. تغییر هوشمندانۀ سبک زندگی می‌تواند در این زمینه مفید باشد. برنامۀ زندگی، روابط دوستانه و اجتماعی را طوری طراحی کنید که فرد معتاد از هرگونه وسوسۀ مصرف مواد به دور باشد. مطمئن شوید که خانه کاملاً عاری از مادۀ مصرفی فرد معتاد باشد.

در برخی جشن‌ها و دورهمی‌ها، عده‌ای ممکن است جهت تفریح، بعضی از مواد را مصرف کنند، در این موقعیت‌ها تلاش کنید دوستان و فامیل را از مصرف هر نوع مواد بازدارید یا از شرکت در اینگونه مراسم جدا خودداری کنید.

سعی کنید در خانواده تفریحاتی سالم ایجاد کنید و فرد را به انجام آن‌ها تشویق نمایید. دوچرخه‌سواری یا دویدن در پارک با یکدیگر، کوهنوردی، رفتن به سینما، تئاتر یا کنسرت از تفریحاتی هستند که خود نوعی از کنترل هوشمدانۀ اعتیاد به شمار می‌آیند.

جست‌وجوی حمایت اجتماعی: اغلب رفتار نمودن با معتاد به شیوۀ صحیح برای فردِ کمک‌کننده نیز مسئله‌ای دشوار و استرس‌زا است؛ به‌خصوص که  رفتار صحیح با معتاد ریزبینی‌ها و ظرافت‌های بسیاری می‌طلبد. یکی از راه‌هایی که شما را در غلبه بر استرس‌ها کمک می‌نماید، کسب حمایت است. پس اگر از حمایت‌های خانوادگی برخوردار هستید با آغوش باز آن را پذیرا باشید و به دید ترحم بدان ننگرید. گاهی یک دردودلِ ساده و دلگرمی از حضور یک پشتیبان، جانی دوباره به شما می‌بخشد تا با روحیه‌ای قوی به کمک فرد معتاد بازگردید؛ پس آن را دست کم نگیرید!

محیط را آرام نگه دارید: اعتیاد ضمن اینکه خود منبع عظیمی از استرس است، اما سرچشمۀ استرس‌های زیادی؛ ازجمله: استرس‌های خانوادگی، شغلی-مالی، تحصیلی و بهداشتی نیز هست. بنابراین؛ آگاهی از روش‌های مدیریت صحیح استرس، بسیار ضروری خواهد بود. تنش‌های خانه، می‌تواند به بستری برای بازگشت فرد به مصرف، تبدیل شود. مراجعه به متخصصِ ماهر مهم‌ترین گام در کنترل و مدیریت صحیح استرس خواهد بود؛ چراکه متخصص با بررسی جزئیات شرایط خاص شما، توصیه‌های مناسب و کاربردی ارئه خواهد داد.

رفتار صحیح با معتادی که لغزش می‌کند

اصول برخورد خانواده با لغزش و بازگشت به مصرف

بازگشت به مصرف به معنای شکست خانواده یا بی‌فایده بودن تلاش‌ها نیست، بلکه نشانه‌ای از نیاز به بازنگری در روند درمان است.

نسبت به مسئلۀ بازگشت به اعتیاد هوشیار باشید: در برخی مواقع پس از تحمل مشقت‌های فراوان و گذر از مشکلات اعتیاد، فرد  دوباره به مصرف مواد روی می‌آورد. بنابراین؛ آگاهی از نشانه‌های لغزش و بازگشت به اعتیاد برای پیشگیری از آن بسیار لازم است؛ برخی نشانه‌های بازگشت از این قرارند:

• خیال‌پردازی دربارۀ مصرف مواد؛

• سعی در برقراری ارتباط دوباره با دوستان قدیمی در ایام اعتیاد؛

تغییرات ناگهانی در رفتار؛

• از دست دادن علاقه به تفریحات سالم؛

• بی‌میلی یا دست کشیدن از جلسات خودیاری یا بهبودی؛

• اجتناب از پیاده‌سازی توصیه‌های متخصص؛

در صورت مشاهدۀ این علایم، اجرای دو توصیۀ زیر را فراموش نکنید:

از افراد خانواده و فامیل بخواهید که از مسخره، اهانت، قضاوت یا تحمیل ناامیدی به فرد معتاد اجتناب کنند؛

از اعضای خانواده و فامیل بخواهید که با همکاری یکدیگر سعی کنند تا فرد معتاد را به مراجعه به متخصص یا شرکت در گروه‌های همیاری تشویق نمایند؛

نگران نباشید! بازگشت به اعتیاد به معنای اشتباه بودن رفتارهای شما با فرد معتاد یا شکست در یاری‌رسانی به وی نیست. این تنها بدین معناست که فرد معتاد نیازمند بازسازی دوبارۀ پروسۀ رهایی از اعتیاد است.

رفتار صحیح خانواده

رفتار خانواده می‌تواند یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل در مسیر بهبودی فرد معتاد باشد. برخوردهای آگاهانه، حمایتگر و به‌دور از سرزنش، احساس امنیت روانی را در فرد تقویت می‌کند و احتمال همکاری او با درمان را افزایش می‌دهد. در مقابل، رفتارهای پرتنش، تحقیرآمیز یا کنترل‌گرایانه می‌توانند مقاومت، پنهان‌کاری و در نهایت بازگشت به مصرف را تشدید کنند.

خانواده‌ای که اعتیاد را به‌عنوان یک اختلال قابل درمان درک می‌کند و نقش خود را نه در اجبار، بلکه در همراهی و حمایت می‌بیند، به بخشی مؤثر از فرایند درمان تبدیل می‌شود. ایجاد اعتماد، مدیریت استرس‌های خانوادگی و تشویق به دریافت کمک تخصصی، عواملی هستند که شانس بهبودی پایدار را به‌طور معناداری افزایش می‌دهند.

به همین دلیل، درمان اعتیاد تنها محدود به فرد مصرف‌کننده نیست؛ بلکه کیفیت رفتار خانواده می‌تواند تفاوت میان یک چرخه تکرارشونده از لغزش و مصرف، یا حرکت تدریجی به‌سوی بهبودی پایدار را رقم بزند.

نگارنده: فاطمه اشرف زاده /  کارشناسی ارشد روان‌سنجی/این مقاله اولین بار در ۱۴خرداد ۱۴۰۰ در مجله اعتیاد منتشر شد

سوالات متداول FAQ

آیا رفتار خانواده واقعاً روی ترک اعتیاد اثر دارد؟
بله. نوع برخورد خانواده می‌تواند انگیزه درمان را تقویت کند یا مقاومت و پنهان‌کاری را افزایش دهد.

اجبار به ترک چه پیامدی دارد؟
اجبار ممکن است موقتاً مصرف را متوقف کند، اما اغلب احتمال بازگشت را بالا می‌برد و اعتماد را تخریب می‌کند.

با فرد معتاد چگونه صحبت کنیم که حالت دفاعی نگیرد؟
با لحن آرام، بدون تحقیر و قضاوت، و تمرکز بر نگرانی‌ها به‌جای اتهام.

اگر فرد دوباره مصرف کرد، برخورد درست چیست؟
حفظ آرامش، پرهیز از سرزنش و تشویق به بازنگری درمان و دریافت کمک تخصصی.

خانواده چگونه می‌تواند بیشترین کمک را بکند؟
با کسب آگاهی، ایجاد محیط امن، مدیریت استرس‌ها و حمایت از درمان حرفه‌ای.

REFERENCES