این مقاله توسط دکتر علیرضا ملازاده، روانشناس، محقق، استاد دانشگاه و درمانگر حوزه اعتیاد، بازبینی و تایید شده است.
سپاسگزاری در برنامه‌های دوازده‌قدمی مفهومی آشناست. بسیاری از افرادی که وارد مسیر بهبودی می‌شوند، بهتدریج یاد می‌گیرند در کنار خسارت‌ها و مشکلات گذشته، چیزهایی را نیز ببینند که امروز در اختیار دارند: یک روز پاکی یا هوشیاری، بازگشت یک رابطه، حضور در یک جلسه، کمک یک راهنما یا حتی فرصتی دوباره برای زندگی.
اما سپاسگزاری فقط یک توصیه معنوی نیست. در چند دهه گذشته، روان‌شناسی نیز آن را به‌عنوان یک هیجان، نگرش و ویژگی روان‌شناختی مورد مطالعه قرار داده است. Harvard Health با مرور پژوهشهای این حوزه، سپاسگزاری را با بهزیستی روانی و اجتماعی و برخی شاخص‌های سلامت مرتبط دانسته است. البته بسیاری از این روابط هنوز به معنای اثبات علت و معلول نیستند.
برای افرادی که از اعتیاد بهبود پیدا می‌کنند، پرسش مهم‌تری وجود دارد: آیا قدردانی صرفاً باعث میشود احساس بهتری داشته باشیم، یا میتواند بخشی از فرایندی باشد که به حفظ و تقویت بهبودی کمک می‌کند؟
سپاسگزاری از نگاه روان‌شناسی
در روان‌شناسی، شکرگزاری مفهومی چندبعدی است. گاهی یک حالت هیجانی است؛ مثلاً وقتی فرد از کمک یک دوست احساس قدردانی می‌کند. گاهی نیز به‌عنوان یک گرایش نسبتاً پایدار در نظر گرفته میشود؛ یعنی توانایی فرد برای تشخیص و ارزشگذاری جنبه‌های مثبت زندگی و کمک‌هایی که از دیگران دریافت کرده است.
سپاسگزاری را نباید با مثبت‌اندیشی ساده یا نادیده گرفتن مشکلات یکی دانست. فرد میتواند بابت بهبودی امروز خود سپاسگزار باشد و همزمان از آسیبی که اعتیاد به زندگی او زده ناراحت باشد، درباره آینده نگرانی داشته باشد یا برای حل مشکلات جدی زندگی تلاش کند.
شواهد علمی نیز نشان می‌دهند اثر قدردانی واقعی اما محدود است. یک مرور نظام‌مند شامل ۶۴ کارآزمایی تصادفی گزارش کرد که مداخلات مبتنی بر سپاسگزاری با بهبود سلامت روان و کاهش برخی نشانه‌های اضطراب و افسردگی همراه بوده‌اند. متاآنالیز دیگری از ۲۵ کارآزمایی تصادفی و ۶۷۴۵ شرکت‌کننده، اثر مثبت اما نسبتاً کوچک این مداخلات بر بهزیستی روان‌شناختی را گزارش کرد. بنابراین سپاسگزاری میتواند ابزار کمکی مفیدی باشد، اما درمان اختلال روانی یا اعتیاد محسوب نمی‌شود. منابع
سپاسگزاری چه تأثیری بر مغز دارد؟
علوم اعصاب نیز در سال‌های اخیر بررسی کرده است که هنگام تجربه سپاسگزاری در مغز چه اتفاقی می‌افتد. در مطالعه‌ای در مؤسسه مغز و خلاقیت دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، گلن فاکس، آنتونیو داماسیو و همکاران با استفاده از تصویربرداری مغزی fMRI، فعالیت مغز افراد را هنگام تجربه سپاسگزاری بررسی کردند. نتایج نشان داد بخشهایی از مغز، از جمله قشر پیشپیشانی میانی، در این تجربه نقش دارند؛ ناحیه‌ای که با فرایندهایی مانند ارزشگذاری و شناخت اجتماعی ارتباط دارد.
در مطالعه دیگری در دانشگاه ایندیانا، افرادی که برای اضطراب یا افسردگی وارد روان‌درمانی شده بودند مورد بررسی قرار گرفتند. بخشی از شرکت‌کنندگان تمرین نوشتن نامه‌های سپاسگزاری را انجام دادند. سه ماه بعد، هنگام انجام یک تکلیف مرتبط با سپاسگزاری در دستگاه fMRI، تفاوت‌هایی در پاسخ‌های عصبی آنان مشاهده شد.
این یافتهها جالب‌اند، اما نباید از آنها نتیجه گرفت که سپاسگزاری «مغز آسیب‌دیده از اعتیاد را بازسازی می‌کند». شواهد فعلی تنها نشان می‌دهند که تجربه و بیان سپاسگزاری با فعالیت شبکه‌های عصبی مرتبط با ارزشگذاری، هیجان و تعاملات اجتماعی ارتباط دارد.
مجله اعتیاد مقاله جامعی در مورد روان‌شناسی اختلال مصرف مواد دارد؛ می‌توانید آن را در بررسی علت روانی و فکری اعتیاد بخوانید.
اهمیت سپاسگزاری در بهبودی از اعتیاد
یکی از ویژگی‌های اعتیاد این است که میتواند میدان توجه فرد را به نیاز فوری، ناراحتی، مشکلات و دستیابی به ماده محدود کند. پس از قطع مصرف نیز خشم، شرم، پشیمانی، ترس و تمرکز بر آنچه از دست رفته ممکن است برای مدتی ادامه داشته باشد.
قدردانی مشکلات را از بین نمی‌برد، اما میتواند دامنه توجه را وسیع‌تر کند: چه چیزی هنوز باقی مانده است؟ چه کسی به من کمک کرده؟ امروز چه چیزی نسبت به گذشته تغییر کرده است؟
از دیدگاه روان‌شناسی، سپاسگزاری با ایجاد و حفظ روابط اجتماعی نیز ارتباط دارد. یک متاآنالیز شامل ۹۱ مطالعه و بیش از ۱۸ هزار نفر، ارتباط مثبت متوسطی میان سپاسگزاری و رفتارهای جامعه‌پسند مانند کمک و رفتار متقابل پیدا کرد.
این موضوع در بهبودی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند، زیرا بهبودی تنها به قطع مصرف محدود نیست. یکی از مفاهیم مهم در مطالعات اعتیاد «سرمایه بهبودی» یا Recovery Capital است؛ یعنی مجموعه منابع شخصی، خانوادگی، اجتماعی و محیطی که به فرد برای آغاز و ادامه بهبودی کمک می‌کنند. پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند سپاسگزاری، از طریق تقویت منابع شخصی و روابط اجتماعی، میتواند بخشی از این سرمایه بهبودی باشد.
آیا سپاسگزاری احتمال لغزش را کاهش میدهد؟
در اینجا باید میان یک باور رایج در فرهنگ بهبودی و آنچه تاکنون از نظر علمی اثبات شده تفاوت قائل شویم. هنوز شواهد کافی وجود ندارد که بتوان گفت سپاسگزاری بهتنهایی از لغزش جلوگیری می‌کند.
Amy Krentzman در پژوهشی روی ۶۷ فردی که برای اختلال مصرف الکل وارد درمان مبتنی بر پرهیز شده بودند، سپاسگزاری و میزان پرهیز را در چند مرحله بررسی کرد. میزان سپاسگزاری در شش‌ماهگی بهتنهایی نتوانست میزان پرهیز در شش ماه بعد را پیش‌بینی کند. اما وضعیت قبلی فرد اهمیت داشت: در افرادی که از قبل پرهیز داشتند، سپاسگزاری بیشتر با پرهیز بیشتر در آینده ارتباط داشت؛ در افرادی که همچنان به‌طور مکرر الکل مصرف می‌کردند، این رابطه مشاهده نشد و حتی جهت آن معکوس بود.
این یافته مقدماتی نکته مهمی را مطرح می‌کند: شاید «سپاسگزاری برای هوشیاری و بهبودی» با سپاسگزاری عمومی از زندگی یکسان نباشد. فرد ممکن است چیزهای زیادی برای قدردانی داشته باشد و همچنان مصرف کند. اما هنگامی که شخص تغییرات مثبت زندگی خود را با هوشیاری یا پاکی مرتبط می‌بیند، سپاسگزاری ممکن است به ارزشمندتر شدن بهبودی برای او کمک کند.
پژوهشهای بعدی نیز نشان دادهاند رابطه میان سپاسگزاری، مصرف الکل و بهبودی پیچیده‌تر از یک رابطه ساده علت و معلولی است.
برای مطالعه کامل پدیده لغزش مقاله پیشگیری از عود بعد از ترک اعتیاد را مطالعه کنید.
جایگاه سپاسگزاری در AA و NA
در اینجا از شواهد آزمایشگاهی و بالینی به تجربه برنامه‌های دوازده‌قدمی می‌رسیم. سپاسگزاری سال‌هاست در ادبیات و فرهنگ Alcoholics Anonymous و Narcotics Anonymous حضور دارد، اما تجربه این انجمن‌ها را نباید با شواهد علمی یکسان دانست.
در کتاب «Living Sober» انجمن الکلی‌های گمنام، فصلی مستقل به «سپاسگزار بودن» اختصاص داده شده است. این متن توضیح میدهد که برخی افراد حتی پس از قطع الکل ممکن است عادت تمرکز بر مشکلات و انتظار اتفاقات منفی را با خود حمل کنند و تمرین سپاسگزاری را راهی برای مقابله با این الگوی ذهنی معرفی می‌کند.
در معتادان گمنام نیز سپاسگزاری بخشی از تجربه روزانه بهبودی است. فهرست سپاسگزاری یکی از تمرین‌هایی است که در ادبیات NA مطرح شده و خود «بهبودی» میتواند یکی از موارد اصلی این فهرست باشد.
یک مرور علمی جدید درباره سپاسگزاری و خودبخشش در بهبودی از اختلالات مصرف مواد نیز نشان میدهد که در AA و NA، سپاسگزاری فقط احساسی درونی نیست؛ با دریافت حمایت، ارتباط با دیگران، معنا و در نهایت کمک کردن به دیگر افراد در حال بهبودی پیوند پیدا می‌کند.
مقالات مرتبط در مجله اعتیاد etiad.org
از سپاسگزاری تا خدمت؛ وقتی قدردانی به عمل تبدیل میشود
یکی از جالب‌ترین نقاط مشترک میان روان‌شناسی سپاسگزاری و تجربه برنامه‌های دوازده‌قدمی، حرکت از «دریافت» به «دادن» است.
فرد در آغاز بهبودی معمولاً کمک دریافت می‌کند: کسی تلفن او را جواب میدهد، راهنما تجربه خود را در اختیارش می‌گذارد، اعضای جلسه به حرف‌هایش گوش می‌کنند یا خانواده فرصتی دوباره در اختیار او قرار میدهد. با ادامه بهبودی، دریافت این کمک‌ها میتواند به شناخت ارزش آنها و سپس میل به کمک به دیگران تبدیل شود.
این مسیر را می‌توان چنین خلاصه کرد:
دریافت کمک ← شناخت ارزش آن ← سپاسگزاری ← ارتباط ← کمک به دیگری
این برداشت با یافته‌های روان‌شناسی درباره ارتباط سپاسگزاری و رفتارهای جامعه‌پسند هم‌جهت است. متاآنالیز مطالعات این حوزه نشان داده است که ارتباط سپاسگزاری با رفتار متقابل و کمک مستقیم به فردی که منبع یک منفعت بوده، حتی قوی‌تر است.
در فرهنگ دوازده‌قدمی نیز شاید یکی از عمیق‌ترین شکل‌های بیان شکرگزاری این باشد که فرد بخشی از کمکی را که دریافت کرده است به فرد دیگری منتقل کند. در این حالت، سپاسگزاری از یک احساس شخصی فراتر می‌رود و به رفتاری تبدیل میشود که میتواند شبکه اجتماعی بهبودی را نیز تقویت کند.
مدیتیشن امروز را هر روز در مجله اعتیاد بخوانید: سپاسگزاری
چگونه سپاسگزاری را در بهبودی تمرین کنیم؟
تمرین سپاسگزاری لازم نیست پیچیده باشد. یکی از سادهترین روشها، نوشتن چند مورد مشخص در پایان روز است: امروز چه چیزی داشتم که ارزش قدردانی دارد؟ چه کسی به من کمک کرد؟ چه اتفاق کوچکی نشان میدهد زندگی من نسبت به دوران مصرف تغییر کرده است؟
برای فردی که در مسیر بهبودی قرار دارد، می‌توان سؤال دیگری نیز اضافه کرد: «کدام‌یک از چیزهایی که امروز بابت آن سپاسگزارم با پاکی یا هوشیاری من ارتباط دارد؟» این سؤال توجه را از سپاسگزاری عمومی به ارزش خود بهبودی نزدیک‌تر می‌کند.
بیان مستقیم تشکر از کسی که کمک کرده است نیز یکی از مداخلات مطالعه‌شده در روان‌شناسی سپاسگزاری است. شکل دیگری از تمرین، تبدیل قدردانی به عمل است: تماس با یک تازه‌وارد، حضور در خدمت، گوش دادن به فردی که روز سختی داشته یا در اختیار گذاشتن تجربه بهبودی. پژوهشهای روان‌شناسی نشان می‌دهند چنین پیوندی میان سپاسگزاری و رفتار یاریرسان قابل مشاهده است.
سپاسگزاری به معنای انکار رنج نیست. فرد مجبور نیست بابت اعتیاد، آسیب‌های گذشته، بیماری، فقدان یا اتفاقات دردناک زندگی سپاسگزار باشد. سپاسگزاری همچنین جایگزین درمان اختلال مصرف مواد، روان‌درمانی، دارو یا مراقبت پزشکی نیست. هدف، انکار مشکلات نیست؛ بلکه توانایی دیدن منابع، روابط و بخش‌های ارزشمند زندگی در کنار آنهاست.
سپاسگزاری؛ از احساس تا شیوه زندگی
روان‌شناسی نشان میدهد سپاسگزاری با بهزیستی روانی، روابط اجتماعی و رفتارهای یاریرسان ارتباط دارد و مداخلات سپاسگزاری می‌توانند اثرات مثبت، هرچند معمولاً محدود، ایجاد کنند. مطالعات علوم اعصاب نیز نشان دادهاند که تجربه سپاسگزاری با فعالیت بخشهایی از مغز مرتبط با ارزشگذاری، هیجان و شناخت اجتماعی همراه است.
در حوزه اعتیاد، شواهد هنوز محدودترند. نمی‌توان گفت سپاسگزاری درمان اعتیاد است یا مانع لغزش میشود؛ اما تحقیقات اولیه نشان می‌دهند ممکن است در افرادی که وارد مسیر پرهیز و بهبودی شدهاند، بخشی از منابع روانی و اجتماعی حمایت‌کننده از این مسیر باشد.
تجربه AA و NA یک قدم دیگر به این مفهوم اضافه می‌کند: سپاسگزاری فقط دیدن آنچه دریافت کرده‌ایم نیست؛ میتواند انگیزه‌ای برای بخشیدن چیزی به دیگری باشد. شاید در بهبودی، قدردانی زمانی عمیق‌تر میشود که از یک احساس درونی به ارتباط، مشارکت و خدمت تبدیل شود.
پژوهش، ترجمه و نگارش: سپهر آذری/مجله اعتیاد
سوالات متدوال
سپاسگزاری چه نقشی در بهبودی از اعتیاد دارد؟+
آیا سپاسگزاری میتواند از لغزش جلوگیری کند؟+
سپاسگزاری چه تأثیری بر مغز دارد؟+
سپاسگزاری در AA و NA چه اهمیتی دارد؟+
چگونه سپاسگزاری را در دوران بهبودی تمرین کنیم؟+
REFERENCES
1. Harvard Health Publishing. (2024). Gratitude enhances health, brings happiness — and may even lengthen lives. Harvard Medical School. این لینک.
2. Kelly, J. F., Magill, M., & Stout, R. L. (2012). How do people recover from alcohol dependence? A systematic review of the research on mechanisms of behavior change in Alcoholics Anonymous. Addiction Research & Theory. این لینک.
3. Chen, G. (2025). Self-Forgiveness and Gratitude in Recovery from Substance Use Disorders. Journal of Psychoactive Drugs. این لینک.
4. Krentzman, A. R. (2017). Gratitude, Abstinence, and Alcohol Use Disorders: Report of a Preliminary Finding. Journal of Substance Abuse Treatment, 78, 30–36. این لینک.
5. Krentzman, A. R., & Finn, M. T. M. (2023). Gratitude While Drinking, Gratitude While Recovering: A Study of Alcohol Use Disorders. این لینک.
6. Fox, G. R., Kaplan, J., Damasio, H., & Damasio, A. (2015). Neural Correlates of Gratitude. Frontiers in Psychology, 6, 1491. Brain and Creativity Institute, University of Southern California. این لینک.
7. Kini, P., Wong, J., McInnis, S., Gabana, N., & Brown, J. W. (2016). The Effects of Gratitude Expression on Neural Activity. NeuroImage, 128, 1–10. این لینک.
8. Diniz, G., Korkes, L., Tristão, L. S., Pelegrini, R., Bellodi, P. L., & Bernardo, W. M. (2023). The Effects of Gratitude Interventions: A Systematic Review and Meta-analysis. Einstein (São Paulo). این لینک.
9. Ma, L. K., Tunney, R. J., & Ferguson, E. (2017). Does Gratitude Enhance Prosociality? A Meta-analytic Review. Psychological Bulletin, 143(6), 601–635. این لینک.
10. LaBelle, O. P., & Edelstein, R. S. (2020). Daily Associations Between Helping Behavior, Gratitude, and Selfishness in Members of Alcoholics Anonymous. Alcoholism Treatment Quarterly. این لینک.
11. Alcoholics Anonymous World Services. Living Sober: Being Grateful. Alcoholics Anonymous. این لینک.
12. Narcotics Anonymous World Services. Another Look — IP No. 5: My Gratitude Speaks. Narcotics Anonymous. این لینک.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است.