رفتار درمانی به عنوان یکی از روشهای اصلی درمان اعتیاد، به کمک تغییر الگوهای رفتاری و شناختی، افراد را در مسیر بهبودی و ترک اعتیاد یاری میدهد.این نوع درمان، رویکردهای مختلفی دارد که هر کدام به نوعی به بازسازی شیوه تفکر، احساس و رفتار فرد پرداخته و موجب کاهش تمایلات اعتیادآور میشود.
پیچیدگی مسئلۀ اعتیاد، انتخاب شیوه درمان را به فرایندی دشوار و دقیق تبدیل میکند. شرایط خاص هر فرد، نوع و شدت اعتیاد، و عوامل متعدد دیگر، همه نیازمند طرح درمانی متناسبی هستند. به همین دلیل، نمیتوان یک روش ثابت را برای تمام مبتلایان تجویز کرد. برای پاسخگویی به این نیاز، روشهای درمانی متنوعی برای اعتیاد تدوین شده است.
با این حال، فراوانی این روشها مسألۀ اعتبار و اثربخشی آنها را مطرح میسازد. بهکارگیری روشهای ناکارآمد نه تنها ثمربخش نخواهد بود، بلکه هزینه و زمان زیادی را تلف میکند و در مواردی به ناامیدی و بازگشت فرد به اعتیاد منجر میشود. در همین راستا، «مؤسسۀ ملی سوء مصرف مواد» (NIDA) پس از سالها تحقیق، اصولی اساسی برای تأیید روشهای درمانی اثربخش تعیین کرده است؛ روشهایی که ضمن کاهش مصرف و احتمال بازگشت، فرد را در ساختن دوبارۀ زندگیاش توانمند میکنند.
در میان این روشها، «رفتاردرمانی» و رویکردهای مبتنی بر آن، از معتبرترین شیوههای درمانی محسوب میشوند. آشنایی مراجعان و خانوادهها با این روشها به انتخاب بهینه درمان و تسریع روند بهبودی کمک میکند. در این مقاله، به معرفی برخی از معتبرترین روشهای رفتاردرمانی در درمان اعتیاد و اصول کارکرد آنها خواهیم پرداخت.
رفتار درمانی
رفتار درمانی یک اصطلاح کلی برای انواع روشهای درمانی اختلالات سلامت روان است.
رویکرد رفتار درمانی با تمرکز بر رفتارهای قابل مشاهده و شرایط فعلی فرد مبتلا، سعی دارد بدون تأکید بر گذشته، رفتارهای ناسالم و پرخطر بیمار و شرایطی که به رفتارهای اعتیادگونه منجر میشوند را شناسایی و اصلاح کند.
در این روش، تأکید میشود که فرد مبتلا به دلیل تقویتهایی مانند احساس رضایت، آرامش، یا رفع موقت درد به مصرف مواد یا الکل ادامه میدهد؛ حتی با وجود پیامدهای منفی اعتیاد، فرد همچنان به مصرف مشتاق است. هدف رفتار درمانی این است که عوامل تقویتکنندۀ رفتارهای اعتیادگونه را شناسایی و با استفاده از تکنیکهای جایگزین و اصلاحی آنها را حذف کند. برخی از تکنیکهای این رویکرد عبارتند از:
1. آموزش و طرح درمان: درمانگر به بیمار توضیحاتی دربارۀ رفتارها و پیامدهای اعتیاد ارائه میدهد و پس از شناسایی رفتارهای اعتیادزا، طرح درمانی متناسب را برای بیمار طراحی میکند.
2. جرأتآموزی: این تکنیک با هدف تقویت مهارتهای بیمار برای ترک روابط و محیطهای پرخطر و ایجاد ارتباطات و پیوندهای سالم به کار گرفته میشود.
3. ریلکسیشن: در این تکنیک درمانگر سعی میکند فرد مبتلا را در یافتنِ آرامش ذهنی و بدنی کمک کند و از این طریق او را در برابر استرسها مقاوم سازد.
در مجله اعتیاد بیشتر بخوانید
اثربخشی درمان شناختی رفتاری (CBT)
مشاوره، کلید موفقیت در بهبودی پایدار
مدیریت وابستگی
رویکرد مدیریت وابستگی یکی از روشهای رفتاردرمانی مؤثر برای کمک به ترک اعتیاد به مواد و الکل است. در این رویکرد، با استفاده از سیستمهای پاداشدهی، فرد معتاد تشویق میشود تا در مسیر درمان ثابتقدم باقی بماند. دریافت پاداش و تشویقهای مثبت، انگیزۀ ادامه درمان و پایبندی به پاکسازی را تقویت میکند. در این روش، توجه به جزئیات، مانند سن، ویژگیهای شخصیتی، نوع و زمان اعطای پاداش، برای افزایش اثربخشی بسیار مهم است.
تکنیکهای اصلی رویکرد مدیریت وابستگی شامل موارد زیر است:
• تقویتکنندههای طبیعی: پاداشهایی از جمله حمایت و پذیرش از سوی خانواده، دوستان و جامعه، از قدرتمندترین انگیزههای طبیعی برای تداوم درمان است. آموزش خانواده و اطرافیان نیز نقشی حیاتی در این فرآیند دارد و حمایت آنها میتواند انگیزه بیمار را دوچندان کند.
• اقتصاد ژتونی: بر اساس این تکنیک، هر بار که آزمایش اعتیاد فرد منفی باشد، کوپن جایزهای دریافت میکند. پس از جمعآوری تعداد مشخصی از این کوپنها، فرد میتواند یک جایزه بزرگتر به عنوان پاداش دریافت کند.
• قرعهکشی: در این روش، با هر نتیجه منفی تست اعتیاد، فرد وارد قرعهکشی برای دریافت جوایز متنوعی میشود. این تکنیک، انگیزۀ بیمار را برای پایبندی به درمان افزایش میدهد و او را به کسب نتایج مثبت تشویق میکند.
رویکرد مدیریت وابستگی، با ایجاد انگیزههای مثبت، به بیمار کمک میکند تا به تدریج رفتارهای مخرب را کنار گذاشته و در مسیر بهبودی پایدار بماند.
رفتار درمانی دیالکتیکی (DBT)
رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) بر این باور است که اعتیاد ناشی از محیطهای آسیبزا و تجربیات ناخوشایند است. این رویکرد به بیماران آموزش میدهد تا در محیطهای دشوار، ضمن پذیرش شرایط غیرقابل تغییر، انگیزهای برای یک زندگی سالم بیابند. DBT ترکیبی از چند روش درمانی را برای مقابله با سختیها به کار میگیرد و چهار مهارت اساسی را به بیماران آموزش میدهد. این روشها شامل «گروهدرمانی» (تمرکز بر تقویت مهارتهای جدید)، «فرددرمانی» (پرداختن به آسیبهای روانی گذشته و منابع استرس حال)، و «مشاورۀ تلفنی» (پیگیری درمان بین جلسات) است.
مهارتهای اصلی رفتاردرمانی دیالکتیکی عبارتند از:
• ذهنآگاهی: یادگیری آگاهی کامل از لحظۀ حال و درگیری مؤثر با شرایط فعلی، با هدف رهایی از خاطرات تلخ گذشته و نگرانیهای آینده. این مهارت به فرد کمک میکند تا با تمرکز بیشتری اهداف خود را دنبال کند.
• تحمل استرس: پذیرش این نکته که بخشی از استرسها اجتنابناپذیرند و تلاش برای از بین بردن همۀ آنها ضروری نیست. با پذیرش بخشی از استرسهای طبیعی زندگی، فرد کمتر به روشهایی مانند اعتیاد روی میآورد.
• روابط بین فردی: ایجاد و حفظ روابط سالم و مؤثر با دیگران، از طریق مهارتهای ارتباطی قوی و گوش دادن فعال. برخورداری از ارتباطات مثبت، فرد را در برابر مشکلات مقاومتر میکند.
• تنظیم هیجانات: توانایی شناسایی و کنترل هیجانات، که به کاهش رفتارهای مخرب منجر میشود. این مهارت، فرد را برای مقابله مثبت با چالشهای زندگی آمادهتر میسازد.
DBT با تأکید بر پذیرش، تنظیم هیجانات و ایجاد روابط سالم، به بیماران کمک میکند تا به شکل پایدارتر با اعتیاد مبارزه کنند.
نگارنده: فاطمه اشرف زاده / کارشناس ارشد روانسنجی
references
Strategies of Cognitive Behavioral Therapy
((Wenzel, A., American Psychological Association)
Behavioral Therapy
(Healthline)
Cognitive Behavioral Therapy
(Mayo Clinic)
How Behavioral Therapy Works
(Verywellmind)
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.