روند رو به افزایش اعتیاد در بین سالمندان، یک مسئله نگرانکننده در بسیاری از کشورها از جمله ایران است. با تغییرات اجتماعی، مشکلات اقتصادی و رشد سریع جمعیت سالمندان، موضوعاتی نظیر اعتیاد در این گروه سنی بیشتر به چشم میخورد. برخلاف تصور عمومی که اعتیاد را بیشتر مختص جوانان میداند، سالمندان نیز به دلایلی مانند تنهایی، دردهای مزمن، گرانی زندگی و کمبود حمایت اجتماعی ممکن است به مصرف مواد مخدر، الکل یا داروهای تجویزی روی بیاورند. مقابله با این چالش مستلزم بررسی دقیق علل و پیامدهای آن است.
آسیب پذیری و افزایش اعتیاد در افراد مسن
ممکن است فراموش کنیم که افراد مسن نیز همانند دیگران ممکن است به مصرف مواد مخدر یا الکل دچار شوند. اعتیاد تنها محدود به جوانان نیست. دکتر کنت لئونارد، رئیس مؤسسه پژوهشی اعتیاد دانشگاه بافالو، میگوید: «بیشتر تصور میکنیم که خطر سوءمصرف مواد در سنین بیست و سی سالگی بیشتر است، اما در پانزده سال گذشته، افزایش اعتیاد در افراد مسن را نیز شاهد بودهایم.» سالمندان بهدلیل مصرف داروهای مسکن و اثرات جانبی آنها نیز در معرض خطرند. سن بالا میتواند آنها را نسبت به مواد حساستر کرده و مشکلات سوءمصرف را تشدید کند.
الکل تنها مادهای نیست که سالمندان به سوءمصرف آن گرایش پیدا میکنند؛ داروهای مسکن و اعتیادآور نیز تهدیدی جدی برای این گروه محسوب میشوند. بهعنوان مثال، در آمریکا فنتانیل، که نوعی اوپیوئید صنعتی است، عامل اصلی مرگومیر ناشی از مصرف مواد بوده است. حتی سالمندان نیز از آسیبهای ناشی از سوءمصرف مواد در امان نیستند؛ به گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها، در سال ۲۰۲۱، بیش از ۱۰۷ هزار مورد مرگ ناشی از اُوردوز دارو در کل این کشور ثبت شده است.
در ایالات متحده، نزدیک به یک میلیون فرد بالای ۶۵ سال با اختلال سوءمصرف مواد دستوپنجه نرم میکنند. افزایش سن میتواند متابولیسم بدن را کاهش داده و مغز را بهمراتب حساستر کند، که خود ریسک سوءمصرف را بالا میبرد و سالمندان را در معرض خطر بیشتری قرار میدهد.
در مجله اعتیاد بیشتر بخوانید
وضعیت اعتیاد سالمندان در ایران
در ایران نیز اعتیاد در میان سالمندان به یکی از مشکلات عمده تبدیل شده است. کمبود خدمات حمایتی و برنامههای اجتماعی مناسب برای سالمندان، همچنین محدودیت دسترسی به خدمات روانشناسی و روانپزشکی، از جمله عواملی است که این قشر را به سمت وابستگی به مواد مخدر و داروها سوق میدهد.
سوءمصرف مواد، بهویژه مواد افیونی و داروهای تجویزشده، در میان سالمندان ایران رو به گسترش است. مصرف مواد گاه برای رفع تنهایی، تسکین دردهای مزمن و یا فراموش کردن مشکلات مالی آغاز میشود و در برخی موارد، مصرف مواد از دوران جوانی به این سنین منتقل میشود. بنزودیازپینها، تریاک، ماریجوانا و الکل از شایعترین مواد مورد مصرف این گروه هستند. از سوی دیگر، تشخیص و درمان این اعتیاد اغلب دشوار است؛ بسیاری از برنامههای درمانی نیز متناسب با نیازهای سالمندان طراحی نشدهاند.
با وجود افزایش این مشکل، متاسفانه توجه چندانی از سوی متخصصان و مسئولان به این معضل نشده و هنوز اطلاعات دقیقی از شیوع، پیامدها و روشهای درمانی مؤثر در این دوران وجود ندارد. این مقاله با تأکید بر ضرورت برنامهریزی و شناسایی مشکلات مرتبط با اعتیاد سالمندان، به معرفی و مرور برخی از روشهای درمانی بینالمللی میپردازد.
دکتر سید رضا اسحاقی، استاد دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، درباره باورهای نادرست پیرامون اعتیاد سالمندان هشدار میدهد و مصرف تریاک برای کاهش درد یا کنترل قند خون را اشتباهی بزرگ میداند، چرا که هم هزینهبر است و هم به وابستگی میانجامد. به باور او، این رفتار بر نسلهای جوان نیز اثرات منفی دارد و آنها را بیشتر در معرض خطر قرار میدهد. او همچنین تأکید میکند که ترک اعتیاد در سالمندان ممکن است از جوانان آسانتر باشد و نیاز به تغییر نگرش و افزایش آگاهی در جامعه دارد.
علل اعتیاد در سالمندان
♠ تنهایی و افسردگی: بسیاری از سالمندان با از دست دادن همسر، دوستان، و کاهش تعاملات اجتماعی، احساس تنهایی و افسردگی میکنند که این احساسات میتواند به سمت مصرف مواد مخدر هدایتشان کند.
♠ دردهای جسمی و مشکلات بهداشتی: دردهای مزمن و بیماریهای شایع در این سن، موجب میشود سالمندان به مسکنها و داروهای مخدر روی بیاورند. بسیاری از این داروها، به خصوص داروهای ضد درد قوی، اعتیادآور هستند و به مرور زمان وابستگی ایجاد میکنند.
♠ فقدان آگاهی: اغلب سالمندان اطلاعات کافی در مورد داروهای خود ندارند و ممکن است بدون اطلاع از عوارض جانبی، به استفاده طولانیمدت از این داروها ادامه دهند.
♠ تجربهی سوگ و استرس: فقدان عزیزان و تجربهی استرسهای مالی، بهویژه پس از بازنشستگی، زمینهساز استفاده از مواد مخدر برای فرار از واقعیت میشود.
عوارض مصرف تریاک در سالمندان
مصرف تریاک در سالمندان عوارض جدی و متعددی برای سلامت جسم و روان دارد. یکی از مشکلات رایج، اختلالات تنفسی است که بهدلیل تضعیف عملکرد ریهها رخ میدهد و خطر تشدید بیماریهای ریوی را افزایش میدهد. از سوی دیگر، مصرف تریاک موجب کندی حرکات روده و بروز یبوست شدید میشود، که در سالمندان با کاهش تحرک و ضعف عضلات، به مشکلات جدی گوارشی میانجامد. تریاک همچنین بهطور چشمگیری بر عملکرد شناختی سالمندان تأثیر منفی دارد و میتواند باعث کاهش حافظه، اختلال در تمرکز و حتی زوال عقل شود. این اثرات میتوانند به وابستگی بیشتر سالمندان به دیگران منجر شوند و کیفیت زندگی آنان را بهشدت کاهش دهند.
از منظر روانی، مصرف تریاک به افسردگی و اضطراب در سالمندان دامن میزند. این افراد به دلیل وابستگی به تریاک، نه تنها احساسات منفی بیشتری تجربه میکنند، بلکه ممکن است به تدریج از اجتماع کنارهگیری کنند و دچار انزوای روانی شوند. همچنین، مصرف تریاک به اختلالات جنسی نیز منجر میشود. در مردان، تریاک میتواند باعث کاهش میل جنسی و اختلال در نعوظ شود و در زنان، اختلالات هورمونی ناشی از مصرف تریاک ممکن است به کاهش میل و رضایت جنسی منجر شود.
از دیگر عوارض مصرف تریاک در سالمندان، افزایش خطر شکستگی استخوان بهدلیل ضعف عضلات و اختلال در تعادل است. زمینخوردن و آسیبهای ناشی از آن در این گروه سنی میتواند به مشکلات جدی و حتی مرگ منجر شود. همچنین، وابستگی به تریاک موجب افزایش دوز مصرفی شده و خطر مسمومیت و حتی ایست قلبی را افزایش میدهد.
ترک اعتیاد در خانه، بله یا خیر؟
پیامدهای اعتیاد در افراد مسن
♠ تضعیف سلامت جسمی: مصرف مواد مخدر و داروهای اعتیادآور میتواند موجب کاهش اشتها، ضعف سیستم ایمنی، و بروز مشکلات قلبی و ریوی در سالمندان شود. این عوارض در کنار بیماریهای معمول دوران پیری، سلامت سالمندان را به شدت به خطر میاندازد.
♠ تأثیرات روانی و اجتماعی: اعتیاد به مواد مخدر و مصرف افراطی الکل، میتواند سبب انزوای اجتماعی و افزایش اضطراب و افسردگی در سالمندان شود. از سوی دیگر، وابستگی به مواد مخدر ممکن است باعث شود که این افراد بهتدریج از جامعه و خانواده دور شوند.
♠ افزایش هزینههای درمان: اعتیاد میتواند هزینههای درمانی سالمندان را افزایش دهد و فشار مالی بیشتری به آنها و خانوادههایشان تحمیل کند.
چالشهای بهبودی در سالمندان
دکتر محمد الحبال، رئیس بیمارستان AdCare، الکل و داروهای ضددرد تجویزی را از منابع اصلی اعتیاد در سالمندان میداند و بر اهمیت آگاهی خانوادهها و کادر درمانی در شناسایی این مشکل تأکید دارد. او بیان میکند که سالمندان به دلیل مصرف داروهای متعدد برای کنترل بیماریها در معرض سوءمصرف قرار دارند، اما اغلب، پزشکان این نشانهها را به اضطراب یا افسردگی نسبت میدهند.
او هشدار میدهد که بهبودی سالمندان نیازمند حمایت خانواده و نظارت مستمر کادر درمانی است و در نبود آن، بازگشت به اعتیاد بسیار محتمل است.
درمان اعتیاد سالمندان
ترک اعتیاد در گروه سنی سالمندان نیازمند برنامهها و حمایتهای خاصی است که متناسب با وضعیت جسمی و روانی آنها طراحی شده باشد. اولین قدم در درمان اعتیاد سالمندان، ارزیابی دقیق وضعیت جسمی و روانی آنهاست. بسیاری از سالمندان ممکن است مشکلات جسمانی مانند فشار خون بالا، دیابت یا بیماریهای قلبی داشته باشند که در طول درمان باید به دقت کنترل شوند. همچنین، ارزیابی سلامت روانی آنها اهمیت ویژهای دارد، زیرا عواملی مانند افسردگی و اضطراب میتواند تاثیر مستقیمی بر روند درمان داشته باشد. در این زمینه، متخصصان ترک اعتیاد و پزشکان میتوانند به سالمندان کمک کنند تا برنامهای را که شامل مدیریت علائم ترک و استفاده از داروهای حمایتی است، آغاز کنند.
نقش خانواده و حمایتهای اجتماعی
حمایت خانواده و نزدیکان یکی از مهمترین عوامل در موفقیت درمان اعتیاد سالمندان به شمار میرود. سالمندان بهویژه در این دوران به همدلی و همراهی اطرافیان نیاز دارند. اعضای خانواده میتوانند با ارائه حمایتهای عاطفی و روانی، سالمندان را در مسیر ترک مواد یاری دهند. همچنین، در صورت امکان، معرفی سالمندان به گروههای حمایتی مانند انجمن معتادان گمنام یا الکلیهای گمنام و برنامههای مشابه، میتواند نقش موثری در بهبود وضعیت آنها داشته باشد.
روشهای غیردارویی و درمانهای مکمل
علاوه بر روشهای دارویی، استفاده از درمانهای غیردارویی مانند مشاورههای روانشناختی، مدیتیشن و تمرینات ورزشی نیز میتواند به سالمندان کمک کند. این روشها میتوانند استرس و اضطراب را کاهش داده و کیفیت زندگی آنان را بهبود بخشند. همچنین، اصلاح رژیم غذایی و تمرینات تنفسی نیز به سلامت جسمی و روانی آنها کمک میکند و میتواند اثرات مثبتی بر روند درمان داشته باشد.
درمان و ترک اعتیاد در سالمندان نیازمند برنامهای جامع و حمایت خانواده است. درمانهای تخصصی، مشاورههای روانشناختی و روشهای مکمل میتواند به بهبود سلامت و کیفیت زندگی سالمندان کمک کند و مسیر ترک اعتیاد را برای آنها هموارتر سازد.
کلام آخر
اعتیاد سالمندان به یک مشکل فراگیر تبدیل شده و نیاز به توجه بیشتر دارد. اگر نگران اعتیاد یکی از عزیزان مسنتر به الکل یا مواد مخدر هستید، مهم است که با او در این مورد صحبت کنید. با صراحت، اما با مهربانی و بدون قضاوت، احساسات و نگرانیهای خود را بیان کنید. ممکن است آنها متوجه نشوند که به کمک نیاز دارند و ادعا کنند که حالشان خوب است. در این شرایط، تشویق آنها به صحبت با پزشک خانواده میتواند مفید باشد. اگر این روش مؤثر نبود، از یک متخصص یا دوست قدیمی بخواهید که آنها را به مراجعه به مشاور تشویق کنند.
همچون سایر افرادی که با مشکلات سوء مصرف مواد مواجهاند، مشاوره با روانشناس تخصصی در زمینه اعتیاد و شرکت در برنامههای دوازدهقدمی، بهویژه گروههای حمایتی، باید در نظر گرفته شود.
افزایش آگاهی عمومی و ارائه خدمات حمایتی مناسب میتواند گامهای مؤثری در کاهش اعتیاد در میان سالمندان باشد. شناخت علل و پیامدهای این پدیده و ایجاد برنامههای پیشگیرانه نه تنها به حفظ سلامت سالمندان کمک میکند، بلکه میتواند کیفیت زندگی آنها را ارتقا دهد و بار اقتصادی و اجتماعی بر جامعه را کاهش دهد.
ترجمه و تالیف: تحریره مجله اعتیاد
references
Substance Use Disorder in Older Adults
(National Library of Medicine)
Substance Abuse Is Climbing Among Seniors
(New York Times)
Addiction among older people is rising
(Market Watch)
Drug Overdose in Older Adults
(JAMA Psychiatry)
Substance Use Disorders in Older Adults
(Alberta Health Department)
سوءمصرف مواد در سالمندان
(مجله سالمندی ایران)
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده
اولین نفری باشید که نظر میدهد.